Op de cover van Avondmensen, het romandebuut van Caroline van Keeken (1988) prijkt een fraai stilleven van Louise te Poele. Het is een afbeelding waar je naar kunt blijven kijken, omdat je in verwarring gebracht wordt door de combinatie van een klassieke compositie en allerlei voorwerpen die je daarin eigenlijk niet verwacht. De schrijfster van het boek, Caroline van Keeken, volgde de bachelor Europese studies en de master journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam. Ze schrijft onder andere voor Het Parool, NRC en Trouw en publiceerde eerder de verhalenbundel Zo worden wij niet.
In Avondmensen maken we kennis met de negenentwintigjarige Boris, die sinds kort weer thuis woont omdat er in het huis waar hij eigenlijk hoort te wonen een luchtvochtigheidsprobleem zou zijn. Met het huwelijk van zijn ouders Simon en Heleen gaat het niet zo goed. Heleen heeft haar intrek genomen op de zolderverdieping van het huis en Simon, een van de twee ik-vertellers, doet aandoenlijk zijn best om haar voor zich terug te winnen. Hun vijfentwintigjarige dochter Alice woont al twee jaar op zichzelf. Hun zestienjarige dochter Noor woont nog thuis. Ze leidt een vrij geïsoleerd leven, omdat haar broer door zijn gedrag haar beste vriendin heeft verjaagd. Noor heeft zoals het een echte tiener betaamt kritiek op alles en iedereen, maar mogelijk heeft zij als enige in het boek een heldere blik op de onderlinge verhoudingen tussen de gezinsleden: ‘Noor gaat verzitten, pakt mijn hoofd met beide handen vast. “Weet je wat het is, pap, jij neemt helemaal geen ruimte in.”’
Medium
Die verhoudingen zijn namelijk behoorlijk gecompliceerd. Boris blijkt al zo’n zestien jaar een zware wissel op het gezin te trekken. Toen hij dertien was kaartte een mentor van school zijn opvallende gedrag aan bij zijn ouders, maar moeder Heleen stond er vanaf het eerste moment al niet voor open om nader onderzoek te laten doen. Haar vertrouwen in ‘de instanties’ was en blijft ook in de rest van het boek bijzonder laag. Haar vader was jarenlang opgenomen in een gesticht en ze wil Boris tegen elke prijs buiten de reguliere zorg houden, ook al gaat hij niet meer naar de universiteit, is hij bij vlagen behoorlijk gewelddadig en bepaalt hij sinds hij weer thuis woont hun hele gezinsleven. Liever zoekt ze haar toevlucht bij Kelda, een medium dat Boris bij Heleen op zolder energetisch komt reinigen.
Vader Simon laat het allemaal oogluikend (maar ondertussen knarsetandend) gebeuren. Hij is geobsedeerd door zijn rughaar waaraan hij zich plotseling heel erg gaat storen. Hij schaft bij de drogist een nogal agressief middeltje aan dat zijn ‘probleem’ niet bepaald verhelpt. Simon is een wat sullige man die zich laat ondersneeuwen door zijn vrouw. Op zijn manier probeert hij Boris te helpen door een baantje voor hem te regelen op de afdeling waar hij werkt en doet hij een poging om hun kelder in een liefdesnestje te transformeren, in de hoop Heleen weer voor zich te winnen.
Onuitgepakte dozen
Dochter Alice is de tweede verteller, ook weer in een ik-perspectief. Net zoals alle andere gezinsleden is ook zij een beetje bijzonder. Ze woont al twee jaar op zichzelf, maar heeft symbolisch genoeg haar verhuisdozen nog steeds niet uitgepakt. Ze heeft een nogal ongezonde relatie met Frits, die ook haar scriptiebegeleider is. Ze stelt haar eigen toekomst steeds uit, omdat ze zich erg loyaal toont aan haar ouders en broer en zus. Ze vindt dat haar vader meer voor zichzelf moet opkomen en is er een voorstander van dat Boris professionele hulp krijgt. Om zichzelf te beschermen bedenkt ze regelmatig ‘het betere verhaal’, een andere versie van hoe de werkelijkheid ook had kunnen zijn.
Een diagnose heeft Boris nooit gekregen. Hij gamet in het boek veel, zo veel dat hij niet eens tijd heeft om te eten. Heleen praat zijn gedrag altijd goed: ‘Hij is een avondmens. (…) Boris heeft niets met de middag. (…) Boris houdt niet van de ochtend en de middag, die slaat hij dan ook het liefst over. (…) Avondmensen zijn heel bijzondere mensen. Die moet je overdag niet lastig vallen.’
Hypochondrische klachten
Hoe bijzonder Boris is, blijkt bijvoorbeeld ook uit de cadeaus die hij krijgt. Op zijn veertiende wilde hij heel graag een bladblazer voor zijn verjaardag krijgen. De hygrometer die hij voor Kerst krijgt wanneer hij op zichzelf woont, vormt de basis voor allerlei hypochondrische klachten waardoor hij weer thuis komt wonen. Hij drukt onmiskenbaar een stempel op alle gezinsleden, maar we zien hem vanwege het gekozen perspectief uitsluitend door de ogen van Simon en Alice. Daarom blijft Boris als personage wat vlak. Datzelfde geldt voor Heleen en Noor, waarbij met name Heleen steeds meer een karikatuur wordt. Dat is jammer, want haar onvoorwaardelijke liefde voor haar zoon en de redenen waarom ze hem tegen elke prijs wil beschermen tegen invloeden van buitenaf raken daardoor ondergesneeuwd.
Avondmensen is geschreven in een vlotte rechttoe rechtaan stijl. Het gaat vooral om de inhoud, niet om fraaie zinnen die je zou willen herlezen vanwege hun schoonheid. Ondanks de tragiek van het gezinsleven is er op diverse momenten sprake van min of meer komische situaties of gesprekken, die soms wat pijnlijk of enigszins geforceerd aanvoelen. Het gegeven van een gezin dat lijdt onder een gezinslid dat niet lijkt te passen in de maatschappij is interessant, maar er had meer in kunnen zitten, zeker in de diepgang van de personages.
