Literair Nederland

Weinig boektitels dekken de lading zo treffend als dit Begrijpend lezen van Alejandro Zambra. En even weinig lezers zullen de uitdaging kunnen weerstaan om te proberen bij de multiplechoicevragen het juiste antwoord te kiezen.

Tussen 1967 en 2002 moesten Chileense jongeren in het laatste jaar van de middelbare school een toets maken om toegelaten te worden tot een universiteit. Het taalgedeelte daarvan heette Prueba de Aptitud Verbal, en bestond uit een meerkeuzetoets met negentig vragen. In 1993, toen Alejandro Zambra de toets moest maken, was er nog niets veranderd bij schoolleiding, docenten en lesmethoden sinds twee jaar tevoren de Transición a la democracia (de overgang van dictatuur naar democratie) was ingezet. Jaren later werkte Zambra aan een roman over zijn schooljaren en besloot dat er geen betere manier was om die overgang in het Chileense onderwijs en de Chileense samenleving te beschrijven dan in de vorm van de genoemde Prueba. Zo ontstond Facsímil, in het Nederlands vertaald als Begrijpend lezen.

Zambra’s schooljaren
De keuze voor deze vorm is gewaagd. Anderzijds is Zambra wereldwijd al zo’n gelauwerd auteur dat hij zich een experiment als dit best kan veroorloven. Of hij hierin evenveel heeft kwijt gekund – zo hij dat al wilde – als in een gewone roman, is twijfelachtig. Door de gekozen vorm en de beknoptheid van de informatie blijft het gissen naar wat de schrijver precies wil overbrengen. Omdat we op het omslag lezen dat het boek over Zambra’s schooljaren gaat en de teksten gesteld zijn in de eerste persoon enkelvoud, kunnen we echter aannemen dat het vertelde een hoog werkelijkheidsgehalte heeft. Het hele boek staat dan ook in het teken van ‘zoeken’ naar Zambra’s werkelijkheid.

Humoristisch
De meerkeuzevragen beginnen simpelweg met opgaven als: “Welke term hoort in het rijtje niet thuis? Het gegeven woord is ‘Begrijpen’, de antwoorden: a) kennen, b) herkennen, c) erkennen, d) bekennen, e) vergrijpen.” Het lijkt allemaal eenvoudig, maar gaandeweg blijken de antwoorden steeds vaker ook allemaal ‘goed’ te kunnen zijn.
Naarmate het boek vordert worden de teksten langer. Sommige teksten zijn humoristisch, zoals opgave 33: 1. Je bent op zoek naar woorden die op je naam rijmen. 2. Je bent op zoek naar woorden die op je achternaam rijmen. 3. Je naam rijmt niet op je achternaam, maar je zoekt woorden die tegelijkertijd op je voornaam en op je achternaam rijmen. 4. Je bent op zoek naar woorden die noch op je voornaam, noch op je achternaam rijmen. 5. Je bent niet gestoord. De vraag is dan wat de juiste volgorde van de zinnen is en de antwoorden a, b, c, d en e zijn allemaal 1-2-3-4-5.

Eigen keuzes
Nieuwsgierigheid en de hoop een begrijpelijk verhaal uit de teksten te kunnen distilleren drijven je voort te blijven zoeken naar de juiste antwoorden. Vaak zijn alle verschillende antwoorden mogelijk en zegt een goed-/foutkeuze, waar altijd wel een positieve of negatieve strekking in te ontdekken valt, meer over het wereldbeeld van de lezer dan over de schrijver en zijn bedoelingen. Met het nadenken over de antwoorden word je gedwongen je eigen keuzes, indrukken en gevoelens te onderzoeken en ook te erkennen dat pertinente overtuigingen niet leiden tot een beter begrip van andermans aangelegenheden.

Vader-zoon
Het thema vader-zoon komt enkele keren terug. De ene keer is een vader aan het woord, de andere keer een zoon. Constant rijst de vraag welk realiteitsgehalte deze stukken hebben, terwijl dat er eigenlijk niet toe doet. Wat Zambra verwoordt is hoe zonen en vaders elkaar kunnen zien, welke algemeen geldende meningen ze kunnen hebben over elkaar en over zichzelf in relatie tot de ander. Het zijn gedachten die vele zonen en vele vaders zouden kunnen uiteenzetten.
Dat dit thema in het leven van Zambra speelt is wel zeker, op welke manier wordt niet onthuld. Op het einde van het boek is een tekst van zes pagina’s een brief van een vader aan een zoon. De vader lijkt zich te verontschuldigen voor de fouten die hij heeft gemaakt. Een van de opgaven is dan: “Welke is, naar jouw oordeel, de meest geschikte e-mailmap voor een tekst als deze? a) Verzonden berichten b) Concepten c) Inbox d) Spam e) Niet verzonden berichten.” Iedere keuze stemt tot nadenken, want iedere map is een gerechtvaardigde optie.

Oordeel van de lezer
Zambra als autobiograaf ontglipt je telkens weer, hoewel toch de indruk blijft hangen dat er een zoon is die vindt dat zijn vader tegenover hem danig is tekortgeschoten. Desondanks laat Zambra zien dat iemands handelen altijd vanuit verschillende invalshoeken bekeken kan worden, wat een bevredigend antwoord op de vragen – dat niets meer of minder dan een oordeel van de lezer is – lastig maakt.
Tegelijkertijd spuit hij zijn gram over ‘die ouwe’, die in het betreffende stuk tekst even goed een willekeurige oudere man zou kunnen zijn bij wie de ‘ik’ als chauffeur en biograaf in dienst is. Ze gaan door Chili reizen. “Ik vroeg hem waar we zouden beginnen, in het noorden of in het zuiden. In het noorden, sukkel, in het noorden, hoe wil je nou in het zuiden beginnen. Deze teringzooi loopt van het noorden naar het zuiden.” En verder: “Wanneer hij wakker was hield hij er niet van om naar muziek te luisteren, het enige wat mocht waren de cassettes met moppen van Coco Legrand. Zo ben ik Coco Legrand gaan haten: zijn moppen, zijn stem, alles.” Hoe ongrijpbaar dit boek ook is, originaliteit kan het niet ontzegd worden. Voor de geïnteresseerde lezer is het een magneet; het laat pas los als je er flink aan getrokken hebt.

Prijzen
Alejandro Zambra wordt gezien als een van de belangrijkste Spaanstalige auteurs van het moment. Hij won meerdere internationale prijzen, waaronder in 2013 de Nederlandse Prins Claus Prijs. Zijn eerdere boeken zijn allemaal in het Nederlands vertaald.

Manieren om naar huis terug te keren van de Chileense schrijver Alejandro Zambra (1975) gaat over herinneringen en de grenzen tussen feit en fictie, over het combineren van fantasie en het echte leven tijdens het schrijfproces. Een op de schrijver lijkende literator vertelt onder meer over zijn jeugd. Hij bespreekt de non-politieke houding van zijn ouders tijdens het regime van Pinochet, een houding waar hij later kritisch over is. Zambra schrijft dat het niet onproblematisch is dat de ik-figuur (in navolging van zijn ouders) niet goed en niet slecht was: ´het was moeilijk dat te zijn: niet goed en niet slecht. Ik vond dat dat eigenlijk betekende dat je slecht was.´ (80)

De stijl van Zambra is niet gekunsteld. Deze stijl is dienstbaar aan het vertelde en kan als sober worden omschreven. Soms is het uit veel korte hoofdstukjes bestaande boek grappig, al is het eerder een ernstige roman, dan een komische.

Zambra gaat onder meer in op het vervormende aspect van de nostalgische herinnering: ´Waar je ook kijkt is er wel iemand die banden aanhaalt met het verleden. We herinneren ons liedjes waar we nooit echt van gehouden hebben, we komen onze eerste vriendin opnieuw tegen, klasgenootjes met wie we nooit echt bevriend waren, en mensen die we vroeger uitkotsten ontvangen we met open armen.´ (73/74) Het eigen verleden wordt mooier gemaakt dan het eigenlijk was, de herinnering wordt herschikt en opgepoetst. Zo schept men een fundament voor het positief beleven van het zelf in het heden.

De auteur verwijst hier en daar naar andere schrijvers en stelt zo de fictionaliteit van zijn verhaal aan de orde. Zo citeert hij Tim O´Brien: ´Wat zich aan ons geheugen vastklampt dat zijn die kleine en vreemde fragmenten zonder begin of eind.´ (176)  Herinneren is een oproepen van flarden en flitsen uit de eigen geschiedenis. De schrijver kan deze vervolgens componeren tot iets nieuws. Zambra spreekt  hierbij van ´arbitraire selectie´ (176). Volgens hem biedt fictie vanwege deze selectie een keerzijde van het beleefde in het eigen bestaan: ´Daarom is een boek altijd de andere zijde van een ander immens en zeldzaam boek. Een onleesbaar en echt boek dat we vertalen, dat we verraden met gangbaar proza als voorwendsel.´ (176)

De visie van Zambra is bijna steeds interessant. Slechts een enkele keer komt hij met een  vondst die niet zo origineel is. Zo schrijft hij: ´Omdat we een boek zo graag wilden lezen, dachten we dat wij de aangewezen persoon waren om het te schrijven. We waren het zat erop te moeten wachten dat iemand het boek zou schrijven dat wij graag wilden lezen.´ (181) Dat is een denkbeeld dat ook in andere teksten vaak wordt gegeven als motivatie voor het schrijven.

De bespiegelingen over herinneringen zijn boeiender dan het verhaal an sich, al is de beschrijving van een jongetje van negen dat zijn politiek actieve buurman bespiedt, omdat een vriendinnetje hem dat heeft gevraagd goed beschreven. Het laat je je afvragen wat de impact is van het leven in een dictatoriaal land, wat Chili toen nog was, op een kind.

Manieren om naar huis terug te keren (vertaald door Luc de Rooy) is een toegankelijk en lezenswaardig boek. Het doet je nadenken over het verband tussen politiek en literatuur, over de rol van schrijven in het leven van een schrijver en over de grenzen tussen waarachtige herinneringen en de vormgeving of vervorming ervan in fictie.