In een brief aan zijn jeugdvriend Oskar Pollak schrijft Franz Kafka: ‘Ein Buch muß die Axt sein für das gefrorene Meer in uns‘. Daarmee legt hij de lat voor een boek erg hoog, maar Herinneringen aan een verloren wereld van Alba Arikha zou weleens zo’n boek kunnen zijn. Alba Arikha, geboren in 1966, schrijft, zingt en componeert. Op haar website kun je haar zelfgeschreven Franse chansons beluisteren, fluistermuziek voor regenachtige dagen. Deze liedjes, verzameld op Dans les rues de Paris, werden in 2011 uitgegeven, hetzelfde jaar als haar derde boek Major/Minor. Pas vorig jaar verscheen bij de kleine uitgeverij Oevers de Nederlandse vertaling: Herinneringen aan een verloren wereld. Toegegeven: een meer pakkende titel. Al blijft de directe verwijzing in het boek naar de Engelse titel relevant.
De piano is Alba’s grootste vriend, ze houdt van improviseren: ‘Ik zwem in majeur en mineur. (…) Ik beklim een crescendo, rust uit op een halve noot en drijf weg in de armen van een droevige halve noot. Ik creëer de perfecte harmonie met een A, C en E. Vernietig het met een lagere zwarte toets. Cis, bijvoorbeeld. Hoe gemakkelijk kan harmonie verzinken in onenigheid.’
Herinneringen aan een verloren wereld is zo’n muziekstuk. Het is een mengeling van een familiekroniek en een coming of age-geschiedenis. Maar je zou het ook een vaderboek kunnen noemen. Arikha publiceerde het boek een jaar na haar vaders overlijden. Hij speelt een centrale rol in het verhaal al zou je dat in het begin niet meteen verwachten. Memoires zijn het, maar wel geschreven vanuit het perspectief van een puber. We volgen Arikha vanaf haar twaalfde tot haar zeventien jaar, het moment dat ze definitief uit huis gaat. Ze woont in de jaren tachtig van de vorige eeuw met haar ouders en zus Noga in Parijs. In de zomervakanties vertrekt het gezin naar Israël. Een kunstzinnig gezin, joods met wortels in Midden-Europa. De vader is een succesvol schilder, de moeder schrijft poëzie. Hun sociaal netwerk wordt gevormd door de internationale, culturele upper class. Samuel Beckett wordt bij naam genoemd en is huisvriend van de familie en Alba’s peetoom. Ze is dan ook vernoemd naar een gedicht van hem. Naast de lotgevallen van een dwarse, soms onuitstaanbare puber, want Alba spaart haar jongere zelf niet, is het boek bovenal een kroniek van een traumatische familiegeschiedenis.
Daarin speelt haar vader dus een centrale rol. De puber bevraagt hem aandachtig over zijn lotgevallen tijdens de oorlog en treitert hem daarnaast als een echte puber ook weer het bloed onder zijn nagels vandaan. Sexy kleding en popmuziek zijn taboe voor hem. Zij móet met hem bekvechten om volwassen te worden.
‘Ik win de strijd. Dat doe ik altijd. Ik weet dat mijn vader mij nooit uitentreuren zal bestraffen. Hij stopt halverwege, net voordat hij zijn gelijk afdwingt.’ Een herkenbare vader-dochterdynamiek.
Terwijl zij rebelleert, haar zus het brave kind in het gezin is, haar moeder reddert en zo nu en dan Samuel Beckett het gezin opzoekt, worden de sporen die de Europese geschiedenis in deze familie heeft getrokken zichtbaarder door het verhaal dat de vader vertelt. Het relaas van zijn vlucht in 1944 uit Europa naar Israël is een hoogtepunt in het boek. Samen met zijn zus komt hij op een lijst van weeskinderen die naar Palestina mogen vertrekken (een deal tussen de Roemeense nazipartij en het Rode Kruis). Omdat Pepi, hun moeder, nog leeft, krijgen zij de namen van overleden kinderen. Daarbij wordt een vergissing gemaakt, want één van de overleden kinderen blijkt toch te leven en mee te zijn op dit transport. Pepi zwaait haar kinderen uit en zou pas veertien jaar later weer met hen herenigd worden als ze uit het inmiddels communistische Roemenië naar Israël mag vertrekken.
Een boeiend moreel dilemma biedt de geschiedenis van Jagendorf. Jagendorf leidt een fabriek waar tussen 1941 en 1944, met toestemming van de autoriteiten, joden werken. Hij is het die Alba’s vader uit de Duitse vernietigingskampen redt en hem in 1944 op de emigratielijst zet van het Rode Kruis, maar later verkoopt hij wel diens kamptekeningen onder de naam van één van zijn eigen kinderen.
De puber Alba zoekt lijn in haar identiteit, in haar relatie met vriendinnen en vrienden, met (verre) familie. Het lijkt op een boeiende sessie bij een contextueel psycholoog. Voor haar vader is het eenduidig: Joods zijn is een cultuur en een identiteit, geen nationaliteit. Voor Alba, opgegroeid tussen mensen voor wie in de jaren tachtig van de vorige eeuw de wereld al een global village was, ligt het ingewikkelder: ‘Mijn identiteit is verward als een dreadlock. Ik zou niet weten waar ik moet beginnen om het te ontrafelen.’ En: ‘Mijn gedachten worden niet ingegeven door mijn religie, maar door mijn cultuur. Mijn Franse cultuur, vermengd met wat Israëlische en Amerikaanse wortels. Of sympathieën.’ En dat in de slagschaduw van de Holocaust, een verleden dat de ene generatie doorgeeft aan de volgende.
Arikha’s stijl is eenvoudig. Korte hoofdstukken. Korte zinnen. Er wordt gemakkelijk van decor en tijd gewisseld. Daardoor is haar stijl verraderlijk. Je kunt door het boek racen en het in een middag gelezen hebben. Het lijkt al improviserend tot stand gekomen, speels. Om de verschillende levensverhalen te ontvlechten heb je als lezer meer tijd nodig. Maar dan word je ook echt geraakt, dan breekt, Kafka indachtig, het ijs.
Aan het slot is er sprake van verzoening. Er zijn mooie pagina’s gewijd aan hoe haar ouders elkaar ontmoetten en lief begonnen te hebben. De puberwoede verdampt, de verbinding wordt gevonden: ‘Verbeelding wordt steeds minder een ontsnapping, steeds meer een creatieve behoefte. Net als bij mijn vader. En mijn moeder.’ Alles heeft betekenis. Het boek draagt ze op aan haar vader en haar eigen kinderen. Zoals ze zelf haar naam dankt aan een gedicht van Samuel Beckett, vernoemt ze ook haar kinderen Arianna en Ascanio. Ascanio, ach ja: Ascanio in Alba, een opera van Mozart. Je moet toch even glimlachen, zie hier de rebelse puber opgegroeid in een artistiek, high brow gezin.
