Pippi Langkous beweert dat 3 x 3 = 6. Zij schept haar eigen regels en waarheden. Het meisje uit de boeken van Astrid Lindgren bepaalt zelf wat zij denkt. Winston Smith, de hoofdpersoon in George Orwells Nineteen Eighty-Four, krijgt een rekensommetje voorgeschreven: 2 + 2 = 5. Smith moet instemmen met wat het totalitaire regime hem voorschrijft. Ze martelen hem net zo lang tot hij het accepteert. Pippi denkt en doet wat ze wil en gunt dat anderen ook. Ze vecht tegen onderdrukking en misdaden. Winston moet buigen voor de wil van het collectief in de persoon van Big Brother. De radicale vrijheid van het kind tegenover de collectieve dwang van de dictator.
Maar als dictators zich als kinderen gaan gedragen, wordt het oppassen geblazen voor de burger. Dictators die klinkklare bedenksels alternatieve feiten noemen, mensen om zich heen verzamelen die hen bevestigen in hun quatsch zijn een gevaar voor het vrije denken. Volgens historicus Aart Aarsbergen gaat het mis als iedereen met de dictator gaat meedenken, zoals bij Hitler gebeurde. ‘Wat wil de Führer van ons?’ Aarsbergen schreef onlangs het inhoudelijk rijk en opiniërende boek Het verdwijnen van de waarheid. De actualiteit van George Orwell. Waarin Aarsbergen waarschuwt voor de gevaren van de leugens van Trump.
Hij schetst kort en bondig een beeld van Orwells leven, van zijn werk en de receptie daarvan. Hij laat zien hoeveel invloed Orwell op anderen heeft gehad. Bijvoorbeeld op Margaret Atwood. Zij schreef naar aanleiding van Orwells roman het prachtige, A handmaid’s tale, dat tot een succesvolle tv-serie werd verfilmd. Orwells werk is volgens Aarsbergen in de afgelopen 75 jaar letterlijk voor ieder karretje gespannen. Ook voor rechtse karretjes. Denk aan de tegenstanders van de coronamaatregelen die in de overheid Big Brother zagen die hen dwong zich te laten vaccineren. Ook voor André Breivik was Nineteen Eighty-Four zijn favoriete boek. Maar Aarsbergen vindt dat deze mensen Orwell misbruiken. ‘Laten we ons niet vergissen: Orwell was een linkse criticus, geen verdediger van troebel rechts gedachtegoed.’
De belangstelling voor Orwells werk is naar Aarsbergens mening onderhevig aan de tijdgeest. Na de oorlog werd Orwell vooral geroemd om zijn anticommunisme. Velen zagen in Nineteen Eighty-Four een uitvergroting van het Russisch communisme. Na de val van de Berlijnse Muur verbleekte de aandacht voor zijn werk. In de nieuwe eeuw werd Orwell beschouwd als de auteur die het verlies aan privacy in de moderne digitale wereld had voorzien. Orwell maakt een enorme comeback in onze moderne post-truths wereld. Zijn boeken vliegen weer over de toonbank sinds Trump aan de macht is. Aarsbergen waardeert vooral Orwells intellectuele oprechtheid, die nog steeds relevant is, want we leven volgens hem ‘in een tijd waarin de waarheid zwaarder dan ooit onder vuur ligt.’
Wat Aarsbergen ook in Orwell bewondert is dat hij in staat was om de onvolkomenheden van zijn eigen standpunt onder ogen te zien. De kern van zijn schrijverschap is ‘zijn onverholen trouw aan de waarheid en zijn verzet tegen intellectuele hypocrisie’. Dit in tegenstelling tot Trump die volgens hem de Amerikaanse idealen van vrijheid en gelijkheid te grabbel gooit met zijn aanvallen op media, democratie, rechterlijke macht, onderwijs en academische vrijheid. De Verenigde Staten lijken te zijn veranderd in een autocratisch regime. In de strijd tegen Trump speelt Orwell een emblematische rol. ‘Ik schreef 1984 als een waarschuwing en niet als een verdomde handleiding’, ging recent als fictief bericht op sociale media rond. Petjes met ‘Maak Orwell weer fictie’ worden in de VS grif verkocht.
Aarsbergen beschrijft het allemaal en maakt Orwell uiterst actueel. Zelfs Trumps bezoek aan Engeland afgelopen september neemt hij in zijn boek mee. Trump prees Orwell ten overstaan van de Britse Koninklijke familie als een van de grote schrijvers die Engeland heeft voortgebracht. Aarsbergen noemt die aanprijzing een gotspe in het licht van Trumps afbraak van de democratie.
Orwell was één van de lege planken in mijn boekenkast. Het boek van Aarsbergen zette mij aan tot het lezen van enkele van zijn boeken. De kennismaking was indrukwekkend. In Nineteen Eighty-Four is het bijhouden van een dagboek door Winston Smith al een daad van verzet, hij houdt van zijn vriendin Julia en wil met haar vrijen en plezier maken, maar dat is verboden. Winston redt het niet. Geheel murf na marteling legt hij zich bij de almacht van Big Brother neer. Orwell zegt daarmee tegen ons: Laat het niet gebeuren! Neem het niet!
Gelukkig zijn er nog steeds mensen die de strijd voor de waarheid aangaan. Zeer recent zei Richard Newsom, de gouverneur van California over Donald Trump: ‘This man is rewriting history and censoring historical facts.’ Dat laatste werd onlangs ook in Nederland maar al te duidelijk in de zogenaamde panelenkwestie. De verantwoordelijken voor de Amerikaanse begraafplaats in Margraten verwijderden twee panelen waarop de belangrijke bijdrage van zwarte Amerikaanse soldaten bij de bevrijding van Nederland werd gememoreerd. Het verwijderen van die panelen leidde tot een stroom van verzet. Het cabaretduo van ‘Even tot hier’ maakte er in hun tv-programma een hartverwarmende, messcherpe satire van.
De Belgische organisatiedeskundige Jesse Segers noemt onze tijd die van ‘New Public Brutalism’. Waarheid is in het ‘post-truth’ tijdperk geen gemeenschappelijk ankerpunt meer, maar een strijdmiddel voor het aanwakkeren van onderling conflict. Wie de meeste emotie weet te mobiliseren, wint. Wie ophef en spektakel kan uitbuiten wordt de grootste. Niet omdat die persoon gelijk heeft, maar omdat diens inbreng resoneert. En wie resoneert bepaalt, want commotie trekt de aandacht.
Deze tijd heeft behoefte aan de fantasie en creativiteit van een Pippi Langkous, waarbij we als moeten volwassenen beseffen dat alles wat we denken voorlopig is. Wie denkt de waarheid in pacht te hebben zal voorbijgaan aan de feiten en aan de interpretaties van anderen. Wie echt op zoek is naar de waarheid moet in staat zijn de eigen mening ter discussie te stellen in het licht van nieuwe, gewaarmerkte feiten omdat niemand de waarheid in pacht heeft. Dat wordt opnieuw helder na lezing van Aarsbergens voortreffelijke boek.
Michiel van Diggelen publiceerde o.a. Ab Visser – Biografie (2013) en de historische roman Hendrik Peter Scholte. Momenteel werkt hij aan een biografie van verzetsman Arnold Douwes.