De eersteling van uitgeverij Chaos betreft een nieuwe vertaling van Virginia Woolfs A Room of One’s Own uit 1929 met als toegevoegde waarde een briefwisseling tussen Simon(e) van Saarloos en Gloria Wekker. Een jonge generatie feminisme en postkoloniaal denken als opstapje naar Woolfs bekendste feministische werk. Een gedurfde aftrap.
De vertaling van Monique ter Berg, hier genaamd Een kamer voor jezelf, leest prettig, maar is niet heel erg opzienbarend. Eerlijk gezegd klinkt een vertaald essay van Virginia Woolf in het Nederlands nogal stijfjes. Maar je kunt een vertaler daar moeilijk de schuld van geven, want Woolfs stijl is er een van melodie en ritme die vastligt in het Engels. In vertaling doen Woolfs zorgvuldig gekozen woorden en uitgerekte zinnen denken aan de stem van Anna Blaman of Maria Dermoût. De vertaling laat Woolfs stem in haar waarde. De rebelse dochter uit Londen klinkt eerder als een rebellerende dame uit Wassenaar. Ook prima.
Woolfs essay ligt voor een groot gedeelte vastgeklonken in het Engeland van het interbellum. De nasleep van de Eerste Wereldoorlog, de eerste feministische golf, het begin van de verbrokkeling van ‘the empire’, nieuwe ideeën over een socialistische maatschappij – het is niet expliciet aanwezig, maar het is wel de achtergrond waartegen Woolfs pleidooi is geschreven. Eindelijk mogen vrouwen kiezen, studeren en werken, en daarmee zichzelf ontwikkelen, maar waarom gebruiken ze die vrijheid dan niet? Woolfs analyse draait in concentrische cirkels rondom haar conclusie: vrouwen zitten te veel vast in denkpatronen die door mannen zijn geschapen. Tijd om daar uit te stappen!
Woolf stelt iets voor waar ze ongenadig op is teruggepakt door de decennia heen: met een inkomen van vijfhonderd pond per jaar kan een vrouw een kamer huren om daar zelf na te denken, te schrijven, een taal te vinden voor haarzelf. Een ruimte voor intellectuele ontplooiing, een ruimte zonder mannen. Die vijfhonderd pond is Woolf altijd blijven achtervolgen, want Woolf heeft makkelijk praten. Zij heeft als jonge vrouw een leuke erfenis ontvangen van een tante uit de koloniën. De meeste vrouwen uit haar tijd hebben geen mogelijkheden om vijfhonderd pond te verdienen in een jaar en dat ook nog eens te besteden aan alleen zichzelf.
De introducerende brieven van Saarloos en Wekker voegen minder toe dan ze op het eerste gezicht lijken te doen. Saarloos’ brief aan Wekker werkt vooral claustrofobisch met haar beschrijvingen van ruimtes, en soms zelfs van ruimtes in ruimtes. In haar brief stapt ze over van ruimte naar ruimte, wat ze lijkt te willen onderstrepen met de claim ‘Ik ben een danser’. Haar brief zou over Een kamer voor jezelf moeten gaan, maar ze lijkt eerdere de begrenzende functie van kamers te willen onderzoeken. Woolfs werk wordt hier en daar aangestipt, maar het gaat vooral over Simon(e) van Saarloos.
Gloria Wekkers brief gaat eerst nog over haar eigen ervaring van het hebben van een eigen kamer, die min of meer in het verlengde ligt van hoe Saarloos het ervaart. Maar dan legt Wekker als snel de vinger op de zere, economische plek in Woolfs essay. Die erfenis van Woolf is geld dat in India is verdiend – een (post)koloniale nalatenschap die Woolf niet vermeldt als zodanig.
Op basis van wat Woolf ergens anders in Een kamer voor jezelf zegt over zwarte vrouwen kan Wekker niet anders dan concluderen dat Woolf zoals veel andere schrijvers haar ogen sluit voor koloniale uitsluiting en onderdrukking. Een kamer voor jezelf is in hoge mate een wit essay.
Woolfs minder verhulde antisemitische trekjes hebben al eerder aandacht gekregen. Doris Lessing, die in 2005 de introductie schreef voor de verzameling korte essays Carlyle’s House was er al snel klaar mee. Een van de verhalen, met de onthullende titel Jews, noemt ze een ‘unpleasant piece of writing’. Maar hier wordt het ook interessant. Virginia Woolf was samen met haar man en vrienden ook geïnteresseerd in socialisme, waren antifascistisch en uiteindelijk stond het echtpaar Woolf ook op een zwarte lijst van de nazi’s. Daarom schrijft Lessing ook: ‘It is always instructive to see what earthly crudities a writer has refined into balance – into maturity.’
Wekker en Saarloos zijn meer geïnteresseerd in hun eigen positie en leeservaring dan in Virginia Woolf en beschouwen Een kamer voor jezelf als een op zichzelf staand moment. Dat past ook in de huidige debatten rondom canonisering en geschiedenis. Het is echter ronduit jammer dat Wekker haar brief afsluit met: ‘En laten we ervoor zorgen dat onze analyses omvattender en complexer zijn dan die van Virginia Woolf konden zijn.’ Het is niet de meest motiverende slotzin. Na Wekkers brief wordt de lezer in ieder geval gedwongen om zich (opnieuw) te positioneren ten opzichte van deze feministische klassieker.
Virginia Woolf was een gecompliceerde schrijfster die zelf soms twijfelde over elk woord dat ze schreef, omdat ze ook geloofde in de kracht van het woord. Ze hield hartstochtelijk van discussie en daagde graag uit. ‘Er zullen leugens van mijn lippen vloeien, maar misschien gaan ze gepaard met enige waarheid; het is aan u om die waarheid op te sporen en te beslissen of ze het bewaren waard is. Zo niet, dan gooit u de hele boel maar in de prullenmand en vergeet het verder’ schrijft Virginia Woolf gedurfd in het begin van haar essay. Na bijna een eeuw is dat nog steeds een van de moedigste uitnodigingen om te gaan lezen.
