In De Toekomst van de Waarheid waarschuwt de Duitse filmmaker en schrijver Werner Herzog (1942) tegen de ‘overweldigende opmars van nepnieuws’. Hij illustreert zijn zoektocht naar de waarheid met verwijzingen naar een groot aantal van zijn films en zegt dat de vraag naar de waarheid hem tijdens zijn loopbaan altijd heeft bezig gehouden. Herzog ziet die vraag als een ‘zoektocht die ons onderscheidt van de koeien in de wei’. Hij reflecteert op observaties en persoonlijke ervaring in zijn eigen praktische werk en zijn ‘artistieke ervaring van de wereld’. Daarmee wil hij zich buiten de filosofische debatten over het begrip waarheid houden.

De vraag naar de waarheid achter een ‘zwak gloeiende bestemming in de verte’ drijft hem altijd, zoals hij het poëtisch uitdrukt.  Hij vraagt zich af of er waarheid bestaat in de kunst. Ook vraagt hij zich af of we onze oriëntatie niet kwijtraken door de wijdverspreide digitale vervalsingen en de leugenachtige propaganda in de politiek. Hij noemt de uiterst realistische video-imitaties van mensen. Als voorbeeld geeft hij een non-stop door AI nagebootst online gesprek van zichzelf met een Sloveense filosoof (Slavoj Žižek). Een gesprek dat ‘niets anders is dan mimicry’. 

Het verborgene en het verhulde

Volgens Herzog is een interview met een gevirtualiseerde Darwin over een mogelijk leven op Mars een vorm van ‘collectief zelfbedrog’, omdat zulke plannen ‘onzinnig en onuitvoerbaar’ zijn. Hij vindt het bovendien een obsceniteit om een onbewoonbare planeet bewoonbaar te maken ‘in plaats van ervoor te zorgen dat onze eigen planeet bewoonbaar blijft.’ Herzog ziet dan ook het idee van Elon Musk om miljoenen aardbewoners als kolonisten op Mars te vestigen als een reclame om zijn auto’s te verkopen en zichzelf als een visionair neer te zetten.

De Toekomst van de Waarheid is geschreven in 2023, nog voor Elon Musk zich als aanhanger van Trump met halve waarheden en miljoenen een plek kocht in de nieuwe regering van de Verenigde Staten. Herzog vroeg zich toen nog af of de overname van Twitter wel zo’n goed plan was. Maar het plan om Mars te koloniseren ziet hij als zelfbedrog dat door Musk behandeld wordt als een waarheid, vegelijkbaar met een ‘sektarische geloofsovertuiging’.

In zijn zoektocht naar de waarheid waaiert Herzog vele kanten uit. Hij zegt onder de indruk te zijn van het onderscheid dat de oude Grieken maakten tussen het verborgene, het verhulde en zijn tegenovergestelde, het onthulde dat vanuit het verborgene aan het licht wordt gebracht. Herzog ziet daarin een analogie met het fotografisch proces, met film, met beelden op celluloid. Hij ziet in dat proces de zoektocht ‘die ons dichterbij de niet onthulde waarheid brengt’, en ons, wat cryptisch geformuleerd, ‘een soort deelname aan iets onbereikbaars, aan de waarheid geeft.’ 

Nepnieuws was nog nooit zo zichtbaar

Nepnieuws is volgens Herzog van alle tijden, het is nu alleen zichtbaarder. Hij geeft een aantal voorbeelden van ‘historisch nepnieuws’: Ramses II, Numa Pompilius, Nero, Constantijn de Grote, en wat recenter de Potemkindorpen uit 1787 en nog recenter uit de jaren zeventig de Centraal Afrikaanse dictator Jean-Bedel Bokassa. Tegenover de dwaalleer ‘dat feiten identiek zijn aan waarheid’ stelt Herzog het begrip ‘extatische waarheid’, een ervaring voorbij het feitelijke (zie ook de recensie over Herzog’s Ieder voor zich en God tegen allen ). Volgens hem kunnen alleen stilering, fictie, poëzie en fantasie ‘een diepere laag van waarheid’ blootleggen. Hij heeft zich daarom ook verzet tegen de ‘cinema vérité’, een vorm van documentaire maken die hij een reactie noemt op de chaotische realiteit in de jaren zestig. 

In zijn zoektocht naar de extatische waarheid geeft Herzog een aantal sprekende voorbeelden uit zijn eigen bekende en minder bekende films. Het eind van zijn film Cave of Forgotten Dreams, over rotstekeningen in Zuid Frankrijk, noemt hij voor het publiek onvergetelijk omdat er ‘zoiets bestaat als een collectieve bereidheid om rechtstreeks te worden getransporteerd naar het rijk van de poëzie, de waanzin en de pure vertelvreugde.’ Het gaat kort gezegd om ensceneringen en verzonnen teksten, die in zijn films open en bloot als extatische uitvindingen te zien of te horen zijn.  Herzog gebruikt de woorden ‘overdreven realiteit’ voor verzonnen elementen in de boeken van Daniel Defoe, Ryszard Kapuscinski en Bruce Chatwin, die daarmee volgens hem ‘levendiger en geloofwaardiger’ zijn. 

In een van de laatste hoofdstukken ‘Postwaarheidstijdperk’ laat Herzog de tegenwoordige technische mogelijkheden zien om fictieve waarheden te produceren. Photoshop, chirurgische ingrepen, deepfakes, ChatGPT. Kunstmatige intelligentie is volgens hem tot veel in staat, tot veel meer dan de meeste mensen. Gedichten en teksten schrijven, foto’s en films maken. Maar het is nep. 

Script geschreven door AI

Tijdens het recente IDFA festival draaide de openingsfilm About a Hero,  de verfilming van een script geschreven door een AI die werd getraind op Herzogs oeuvre. Herzog had daar zes jaar geleden toestemming voor gegeven; nadat hij About a Hero heeft gezien, noemt hij het eindresultaat ‘alarmerend’. De film heeft hem gewaarschuwd en wellicht geïnspireerd tot dit boek. Wat te doen? In de met aan Lenin ontleende titel van het voorlaatste hoofdstuk vraagt Herzog zich af hoe we nepnieuws kunnen herkennen. Hij vindt dat we het kritisch denken moet herijken. Bij radio en fotografie hebben we door de jaren heen geleerd nepnieuws en vervalsingen te herkennen. Nu moeten we dat leren voor internet en mobiele telefoons. We moeten er een gewoonte van maken verschilllende bronnen te raadplegen. Door ‘schuldpresumptie’, wantrouwen, de veronderstellling van manipulatie, propaganda en leugens.

Meer lezen en lopen

En we moeten, aldus Herzog, meer lezen. Een boek kan een bewustzijn van ‘grotere processen’, van ‘conceptuele lijnen in onze werkelijkheid’ geven. De ontlezing is al jaren aan de gang, wie leest nog of is in staat een een eenvoudige gedachte op papier te zetten?  En we moeten meer lopen, ‘reizen te voet met bijna geen bagage, elementair, door diepe noodzaak gedicteerd.’ Volgens Herzog is dat de meest intense ervaring van de werkelijkheid. Uit een van zijn eerdere boeken citeert hij: ‘De wereld ontsluit zich voor wie te voet onderweg is.’ 

De vaak wat megalomane filmmaker kan de vraag naar waarheid uiteindelijk niet beantwoorden en hij stelt vast, op basis van gesprekken met hersenonderzoekers, dat het menselijk brein geen waarheid kent. Aan het slot van zijn inspirerende, essayistische stukken schrijft Herzog dat we ‘de zoektocht naar de waarheid […] niet opgeven.’