Wie voor het eerst kijkt naar Zelfportret met verbonden oor (1889) van Vincent van Gogh, zonder besef van de titel of ooit van de schilder te hebben gehoord, ziet een ander schilderij dan de beschouwer die de treurige levensgeschiedenis van de schilder wél kent. Een man met een bontmuts, dat is wat de maagdelijke kijker ziet. Misschien valt het verband rondom het rechteroor op, misschien niet eens. Vermoedelijk aanschouwt hij een neutrale blik, niet het masker waarachter zich een mens schuilhoudt die het aan het leven deed.
Terugwerkende kracht
Kennis van de context verandert het kunstwerk, althans de beschouwing ervan. En dat geldt ook voor de gedichten van Rogi Wieg (1962-2015), nu hij er niet meer is, nu iedereen weet van zijn zelfgekozen dood. Peter de Rijk stelde een bloemlezing van Wiegs gedichten samen, getiteld Even zuiver als de ongeschreven brief. Vanaf zijn debuut in 1981 (Cis-Trans 13 gedichten) wordt dat dichterschap beheerst door het romantisch lijden. Maar nu, na die euthanasie wegens ondraaglijk psychische lijden, zijn al zijn eerdere gedichten onlosmakelijk verbonden geraakt met dat misschien wel vanzelfsprekende sluitstuk van zijn poëtische carrière, die zelfgekozen dood. Al die gedichten over angst, de pijn van het leven, de zoektocht naar de ware liefde en het falen ervan, waren tot nu toe hooguit vooraf spiegelingen van een mogelijk treurig einde. Ook al waren zijn lezers bekend met het psychische lijden van de mens Wieg, dan nog was het werk van de dichter Wieg als autonoom te beschouwen, als de kunst van iemand die de gedoemde dichter speelde, die wellicht koketteerde met het lijden.
Nu niet meer. Zijn zelfgekozen dood verbindt ze met terugwerkende kracht aan elkaar en dat maakt elk gedicht ánders leesbaar. De woorden lijken nu van de pagina’s te spatten, de woorden die de pijn van het lijden benadrukken, alsof de samensteller ze met een markeerstift van een fluorescerend laagje heeft voorzien. De angst voor het leven die al in het tweede gedicht letterlijk wordt genoemd. ‘Duivelseieren, schimmen in de nacht, doodgaan is net als dromen, Ik ben zo Godvergeten oud…’
De vader en de zoon
Een keten van lijden die de samensteller heel treffend opent met een naamloos gedicht uit Wiegs eerste bundel en afsluit met zijn allerlaatste regels: U bent. Twee gedichten die respectievelijk begin en einde symboliseren en inhoudelijk een overeenkomst vertonen. In het openingsgedicht paren een man en een vrouw, maar wat het begin van leven zou kunnen zijn, wordt overschaduwd door donker avondlicht dat de man op een vader gelijken doet. In Wiegs laatste gedicht keert de vader terug, maar nu in de persoon van de Allerhoogste. De dichter roept God op, de vader die zijn zoon liet lijden ten dienste van de mensheid. En dan verheft de dichter zich tot gedurfde hoogte, tot hetzelfde plan als die zoon, als hij schrijft: Als u terug kon keren zou ik de tafel dekken,/het brood breken en de wijn drinken. Ik zou/mijzelf aan het kruis slaan voor Uw bestaan.
Misschien verschijnt deze bloemlezing te vroeg. Het is moeilijk de kunst van Wieg als zodanig te beschouwen nu zijn zelfgekozen dood nog zo vers in het geheugen ligt. Mogelijk dat de context de receptie van deze bloemlezing nú dwars zit. Over een paar jaar is zijn zelfgekozen dood niet vergeten, maar zal die zich niet meer als eerste herinnering bij het lezen van zijn poëzie opdringen. De schaduw die het sterven van de mens Wieg over diens poëzie werpt, zal dan verbleekt zijn en zal dezelfde poëzie zich nog krachtiger tonen.
