In Zonder slaap ben ik het noodlot voor (2024) van schrijfster en programmamaakster Mirthe Frese besluit een moeder om een nacht wakker te blijven. Terwijl de vroege ochtend aanbreekt, is haar zoon negen jaar en 178 dagen oud: precies dezelfde leeftijd die de naamloze hoofdpersoon had toen zij haar moeder verloor aan kanker. Gedurende de lange nacht reflecteert ze op haar eigen verlies en worstelt met de angst om hetzelfde lot als haar moeder te ondergaan. In eerste instantie probeert ze haar onrust thuis te verdrijven, maar midden in de nacht besluit ze naar het centrum van Amsterdam te gaan, naar de plekken die een grote rol in haar verleden speelden.

Dat Frese kan schrijven over haar familie, bewees ze al in haar theatervoorstelling Retourtje Polen. Deze voorstelling ging over haar vader, zijn Joodse achtergrond en hun gezamenlijke reis naar vernietigingskamp Sobibor. In deze debuutroman schrijft ze over haar vroeg overleden moeder. Het boek belicht niet alleen hoe er voor haar als jong meisje ruimte was om over het verlies te spreken, maar vooral ook hoe moeilijk het is om de juiste woorden te vinden voor de complexiteit van je gevoelens. Dit geldt zowel voor de relatie die ze had met haar moeder vanaf het moment dat de diagnose kanker werd gesteld, als voor het verwarrende gevoel dat over je komt als je alleen achterblijft: ‘De kracht in haar benen werd minder, waardoor ze met een stok moest lopen en op het laatst in een rolstoel zat. Toen de chemo niet meer aansloeg, besloot mijn moeder dat het genoeg was geweest. Terwijl ze langzaam afscheid nam van het leven, begon ze qua uiterlijk weer steeds meer op haar ware zelf te lijken. Ik kreeg mijn moeder terug en raakte haar op hetzelfde moment kwijt.’

Frese creëert met taal ruimte voor verlies

Frese slaagt erin met haar taal emoties en ervaringen vast te leggen die vaak moeilijk onder woorden te brengen zijn, vooral vanuit het perspectief van een jong meisje. Ze beschrijft niet alleen het rouwproces, maar ook de zoektocht naar identiteit en het vinden van een plek in de wereld zonder de persoon die je vanaf het begin van je leven hebt gekend: ‘Een van de vervelendste dingen aan het hebben van een dode moeder, is het keer op keer vertellen dat je moeder dood is. Een moeder komt snel ter sprake, zeker als je nog kind bent. Ik probeerde het “moedermoment” vaak uit te stellen, zinnen te construeren waarin ik het woord kon vermijden. Maar dat was in de meeste gevallen niet vol te houden. Ik geneerde me, plaatsvervangend, voor het ongemak van de toehoorder, wiens mond vaak vertrok in een vreemde grimas.’

Twee verhalen, twee waarheden

Het begin van de roman schetst een eenzijdig beeld van het gezin van de hoofdpersoon: de moeder is ziek maar altijd aanwezig, terwijl de vader wordt neergezet als de grote boosdoener. Wat deze roman zo krachtig maakt, is dat dit beeld geleidelijk wordt genuanceerd. Zowel de vader als de moeder krijgen elk een hoofdstuk waarin hun perspectief centraal staat. Dit geeft de lezer inzicht in beide kanten van het verhaal, en benadrukt dat er in veel pijnlijke en verdrietige situaties meerdere waarheden naast elkaar kunnen bestaan. Frese vermijdt hiermee de valkuil van starre denkpatronen en eenzijdige oordelen.

Zo belicht ze in het hoofdstuk ‘Mijn vader’ de invloed van opa: ‘Hoe kwaadaardig zijn vader zich tegenover zijn moeder gedroeg – de vernedering van zijn moeder voelde hij vaak in zijn eigen botten. Hij probeerde haar te beschermen, het voor haar op te nemen. Maar vaak leek het alsof ze helemaal niet zat te wachten op zijn bemoeienis.’ Hieruit blijkt hoe de geschiedenis van opa het gedrag van de vader heeft gevormd. In het hoofdstuk ‘Mijn moeder’ komen juist de overeenkomsten tussen de moeder van de hoofdpersoon en haarzelf naar voren. Dit roept Frese op met veel emotie en mooie beeldende taal.

Deze verschuiving in perspectief geeft niet alleen diepgang aan de ouders, maar helpt de hoofdpersoon ook om een beter begrip te ontwikkelen voor de complexiteit van haar gezinssituatie, zelfs van vóór haar geboorte. Deze gelaagdheid maakt duidelijk hoe de gezinssituatie is ontstaan, en hoe deze tot op heden doorwerkt. Wat aanvankelijk leek op een simpele zwart-witverdeling tussen goed en kwaad, transformeert door deze hoofdstukken in een genuanceerd beeld van de ouders als volwaardige personages met eigen angsten, motieven en tekortkomingen.

Ook ruimte voor humor en herkenbaarheid

Ondanks de zware thematiek heeft Frese zorgvuldig voorkomen dat het verhaal somber wordt. Integendeel, het zit vol momenten die je doen glimlachen, herkenbare situaties uit het gezinsleven die door de lichte, soms humoristische toon de zwaarte van het verhaal in balans brengen.

Een voorbeeld is de scène waarin de vader zijn zestigste verjaardag viert en samen met zijn dochter naar een experimenteel jazzconcert gaat – een ervaring die de dochter moeilijk kan waarderen: ‘Terwijl de drummer met een schelpenkoord over zijn snaredrum streek, keek ik naar mijn vader in de hoop een blik van erkenning voor deze verschrikking te kunnen vangen. Maar hij had zijn ogen dicht, zijn armen lagen zoals altijd gekruist over zijn buik, deinend op het totaal onnavolgbare ritme van de muziek. Op zijn gezicht een glimlach van verrukking. Ik besloot het ook mooi te vinden.’

Deze subtiele humor en warme observaties maken de personages levensecht en menselijk. Het contrast tussen de dochter en de vader in deze scène benadrukt hun verschillen, maar ook de genegenheid die hen ondanks alles verbindt. Door dit soort scènes krijgt de roman een zekere luchtigheid die de zware thema’s verlicht zonder hun impact te verminderen.

Zonder slaap ben ik het noodlot voor is een mooi verhaal dat raakt aan universele thema’s zoals verlies, familiebanden en de zoektocht naar identiteit. Freses vermogen om zware emoties in woorden te vatten, gecombineerd met herkenbare momenten, zorgt voor een unieke balans die zowel ontroert als doet glimlachen. De kracht van deze roman ligt in de eerlijkheid waarmee de complexiteit van menselijke relaties tot uitdrukking komt, zonder te vervallen in sentimentaliteit of simplistische oordelen.