In de zomer van 2017 veranderde de wereld van de Amsterdamse, van Marokkaanse afkomst, Saadia Ait-Taleb van het ene moment op het andere in een zwart gat. Ze was sinds 2015 manager van een antiradicaliseringsprogramma van de gemeente Amsterdam. Net nadat ze zelf ontslag had genomen om te proberen elders werk te vinden kreeg ze de politie op haar dak, op beschuldiging van fraude, nepotisme en belangenverstrengeling. Haar vertrek bij de gemeente zou worden omgezet in strafontslag. Ook de acteur Saïd J. met wie ze in haar project had samengewerkt werd opgepakt.

In juli 2020 werd ze echter van alle blaam gezuiverd. De verdachte praktijken bleken niet haar te kunnen worden aangerekend, maar aan burgemeester Eberhard van der Laan (overleden in 2017).

Roman

Blaam is de titel van de roman van Lisa Scheerder die vorig jaar verscheen over deze affaire, die bekend staat als de ‘grijze campagne’. Scheerder werkte zelf op het stadhuis als manager openbare orde en crisisbeheersing, maar vertrok daar in 2017 enkele maanden vóór Ait-Taleb werd geslachtofferd. Scheerder begreep er niets van. En nog steeds is het voor haar een raadsel hoe het zo ver kon komen. In Blaam doet ze een poging te beschrijven wat er gebeurd zou kunnen zijn, een roman omdat ze ondanks een veelheid aan bronnen het antwoord op veel vragen moet bedenken.

Fragmenten uit die bronnen zijn in de roman opgenomen, maar ook verwijzingen naar publieke informatie zoals in kranten en op TV zijn op te zoeken. Blaam is een sleutelroman met herkenbare aliassen. Achter Lucy, Samira, Ezzine en Waldemar bijvoorbeeld gaan respectievelijk Lisa Scheerder, Saadia Ait-Taleb, Saïd J. en burgemeester Eberhard van der Laan schuil. De versleutelde namen liggen erg voor het grijpen (de ‘grijze campagne’ heet in de roman de ‘zilveren campagne’) en zijn soms komisch (zoals ‘de Seinpost’ voor De Telegraaf).

Vlogs

Het boek gaat in hoofdzaak over het schandaal rond de ‘zilveren campagne’. Die behelsde een geheim project in het kader van de deradicaliseringsaanpak in Amsterdam. Daarin werd – in de roman – Samira, vanwege haar bekendheid binnen jongerengroepen waarvan gevreesd werd dat ze zich zouden aansluiten bij de jihad, ingezet om hen zodanig te beïnvloeden dat ze van acties zouden afzien. Samen met een Marokkaanse acteur, Ezzine, zou ze voor die jongeren vlogs maken die voor authentiek moesten doorgaan. Het project was een bedenksel van de burgemeester, Waldemar, die er ook voor zorgde dat de kosten ervoor onvindbaar zouden zijn; ze werden weggeschreven op andere posten.

Eberhard van der Laan wordt waarschijnlijk door velen herinnerd als een betrokken en warme burgervader; denk alleen maar aan de uitzending van Zomergasten van 30 juli 2017, waarin hij de hoofdpersoon was. Hoe anders is Waldemar in Blaam. Hij komt erin naar voren als een bij vlagen arrogante man, die zelfs binnen de ‘driehoek’ (het overleg van burgemeester, hoofdcommissaris van politie en Officier van Justitie) niet open is. Uiteindelijk is hij de man achter het strafontslag van Samira om zijn eigen straatje schoon te vegen.

Churchill

In de top van de gemeente Amsterdam (in de roman ‘Hoofdstad’) gaat het er sowieso niet fris aan toe. Lucy zelf raakt steeds in conflict met gemeentesecretaris Govert, met wie zij een relatie heeft gehad, en tussen Vicky, een nog vroegere ex van Govert die blijkbaar weer in genade is aangenomen, en Lucy speelt zich eveneens een machtsspelletje af. ‘Het stadhuis is een wespennest’ zegt Lucy dan ook een keer tegen Samira.
Ook op een ander vlak is Waldemar niet de aimabele man die veel lezers in Eberhard van der Laan denken te kennen. Hij houdt ervan om citaten van Churchill zo te parafraseren dat het zelfbedachte wijsheden lijken en hij is ook nog eens stikjaloers op zijn ambtgenoot van ‘Havenstad’ als die wordt uitgeroepen tot beste burgemeester van Europa. Als een buurvrouw van Lucy niet goed begrijpt waarom Waldemar, die ook genomineerd was, kwaad is (hij is toch van dezelfde partij als de burgemeester van Havenstad), legt Lucy het haar uit: ‘Er zijn twee werelden, een binnenwereld en een buitenwereld. En die eerste, die zien jullie niet, maar daar zit ik. Daar heb ik mee te maken. En in die wereld is dit niet minder dan een ramp’.

Keffertje

Een van de openbare bronnen die gemakkelijk is terug te kijken is het optreden van de Amsterdamse burgemeester op 13 januari 2015 in De Wereld draait door – met Jort Kelder als tafelheer, waarvoor Van der Laan destijds in brede kring lof oogstte. In Blaam is dit een optreden van Waldemar in De Aarde Vergaat Niet (‘het rechtse keffertje is er ook’). De lezer die dit programma na lezing van Blaam terugkijkt ziet ineens een ander gesprek.

Er is nog een tweede verhaallijn die steeds de hoofdvertelling doorsnijdt. Dat is de relatie die Lucy heeft met haar moeder. Lucy is na de breuk met Govert bij haar ingetrokken en krijgt te maken met haar vergaande eigenwijsheid. Het wordt niet duidelijk wat deze tweede lijn doet in de roman. Natuurlijk is er de vergelijking van twee binnenwerelden in Blaam waarin zich op andere niveaus machtspelletjes afspelen. Maar het lijkt toch vooral een inlassing om de zwaarte – ja, zelfs woede – die het boek voor de lezer ademt, even los te kunnen laten.

Van die tweede verhaallijn beklijft bijzonder weinig. Wie het boek dicht slaat is vooral bedolven onder de misstanden in het gemeentehuis van ‘Hoofdstad’ en de persoonlijke boosheid van de auteur daarover. Misschien was een non-fictieboek en een wat afstandelijker analyse beter geweest. Lisa Scheerder was zelf partij en heeft vooral ook haar eigen woede geventileerd.