De laatste dag van de veerman van de Noorse schrijver Frode Grytten vertelt het verhaal van de eenzame weduwnaar Nils Vik, die zijn leven lang op de fjord heeft gewerkt. Hij woont in het huis waar hij meer dan zeventig jaar geleden werd geboren, in een afgelegen dorp. De roman begint met zijn besluit om afscheid te nemen: ‘Om kwart over vijf in de ochtend opende Nils Vik zijn ogen en begon de laatste dag van zijn leven.’ Is hij ziek? Waarom heeft hij juist deze dag gekozen? Die vragen blijven onbeantwoord. We weten alleen dat hij zich kalm voorbereidt op zijn afscheid. Hij stapt in zijn veerboot en vaart de fjord op voor zijn laatste tocht. Onderweg ontmoet hij de mensen die hij heeft verloren: vrienden en familieleden van wie hij zich afvraagt hoe ze zijn gestorven.

In korte fragmenten, anekdotes en alledaagse gesprekken schildert Grytten een gelaagd portret van de veerman, die een bewogen en pijnlijke levensreis achter zich heeft. Wat begint als een ogenschijnlijk eenvoudige schets, wint geleidelijk aan diepte. Met precisie en nuance onthult Grytten laag voor laag de complexiteit van Vik, totdat er uiteindelijk een volledig en genuanceerd beeld van de veerman ontstaat.

Het innerlijke leven sluit aan bij de natuur

Wat deze roman bijzonder maakt, is de manier waarop het innerlijke leven van Vik naadloos is verweven met de natuur om hem heen. Grytten kiest zijn woorden met precisie, waardoor hij subtiele nuances overbrengt die zowel de zware als de vreugdevolle momenten in Viks leven tastbaar maken. Vaak vergelijkt hij Viks emoties met de veranderlijke natuur: het water, het weer, de wind, de fjord: ‘Het weer binnen in mij verandert ook, heeft hij ergens in zijn logboeken geschreven. Ik ben net als de fjord, ik zwel op, ik kalmeer. Ja, een schipper is voortdurend in beweging, hij is betrouwbaar en komt wanneer hij moet komen, hij weerstaat de fjord, hij doorstaat de fjord, net zoals het water, dat opgeeft en omgeeft, dat alles aanvaardt en omsluit.’

Vik heeft geworsteld met de onvermijdelijke veranderingen in het leven, die net zo onstuimig en onvoorspelbaar zijn als de natuur zelf. Als een schipper wiens koers wordt bepaald door de grillen van het weer, heeft hij geleerd tussen zijn eigen emoties en onzekerheden te laveren. De wisselvalligheid van de natuur – veranderend weer, onvoorspelbare fjorden – weerspiegelt zijn innerlijke strijd. In zijn teruggetrokkenheid is er rust, maar ook de constante dreiging van het onbekende. Net als de natuur kent Vik momenten van kalmte én van turbulentie en onrust.

Geen sentimenteel verslag

De veerman heeft heel wat meegemaakt. Hij moest de dood van zijn vrouw Marta verwerken, een verlies dat hem diep raakte. Daarnaast vond hij het lichaam van een vriend die zichzelf van het leven had beroofd, een traumatische ervaring die hem nog steeds achtervolgt. Er is ook de jongen die hij niet kon redden, die veel te vroeg stierf; een gebeurtenis waar hij jarenlang mee worstelde en zich schuldig over voelde. En dan zijn er de nare verhalen die hij hoorde van de mensen die hij over de fjord vervoerde, verhalen vol verdriet, verlies en pijn. Toch slaagt de auteur erin om het verhaal nooit te zwaar of te verdrietig te maken. De droge humor biedt telkens een welkome verlichting en houdt het geheel in balans, zodat het leed van de veerman nooit te overweldigend wordt.

Die humor komt vooral naar voren in de dialogen tussen de veerman en zijn overleden hond Luna. Ondanks dat ze niet meer fysiek bij hem is, stelt de veerman zich haar zo levendig voor dat het lijkt alsof ze nog naast hem loopt. In hun gesprekken moedigt hij haar aan om samen met hem de laatste reis te maken. Luna zelf heeft ook haar vragen: ‘Hoe ben ik eigenlijk overleden?’ vraagt ze op een gegeven moment. ‘En hoe oud was ik eigenlijk in mensenjaren?’ Deze komische en ontroerende vragen zorgen voor een bizarre maar troostrijke sfeer, waarbij de veerman haar antwoordt alsof het de normaalste zaak van de wereld is.

De laatste dag van de veerman is een ingetogen roman die de lezer meevoert op de laatste reis van Nils Vik. Grytten balanceert meesterlijk tussen verdriet en humor. De verbinding tussen Viks innerlijk en de hem omringende natuur maakt de roman bijzonder. Dit is een eerlijke, onsentimentele en vaak verrassend lichte reflectie op het leven en afscheid nemen.