Wie Eva Gerlach wel eens heeft zien optreden of horen voorlezen, bewaart misschien ook de herinnering aan iemand die kwetsbaar oogt en klinkt, en tegelijkertijd in haar poëzie iets kan laten doorklinken van onverzettelijkheid, kracht en hardheid. Dat dwingt respect af maar schept ook afstand. Die afstand maakt het soms hachelijk om deze gedichten te ‘beoordelen’. Bovendien stelt Gerlach hoge eisen. Ontsnappingen maakt deel uit van een drieluik getiteld Labyrint. Het drieluik is echter nog niet in z’n geheel verschenen. Als we dus een deel van Labyrint lezen en bespreken, doen we dat zonder het gehele ‘labyrint’ te kennen. Ziedaar, een enigma. Dat past wel bij deze soms zo duistere – om niet te zeggen labyrintische dichteres. De gedachte aan het befaamde credo van Harry Mulisch dringt zich op: “Het beste is, het raadsel te vergroten.”
Anderzijds: poëzie van Eva Gerlach lezen en bespreken… er is niks hachelijks aan. Zij heeft in de poëtische eredivisie al jaren een solide koppositie. Haar werk is sinds haar debuut in 1979 met enthousiasme begroet, in het jaar 2000 verwierf zij de hoogste literaire onderscheiding van ons land: de P.C. Hooftprijs.
Ontsnappingen dan. De bundel bestaat uit negen afdelingen, die elk weer vijf of zes gedichten omvatten. In de eerste afdeling ‘trein’ ontsnapt iemand door in slaap te vallen:
[…]
Herinnering maakt de wereld,
kijk ze zweeft over de sloot
en de koeien staan woest en leeg zonder gedachten
terwijl tegenover je nu
het volmaakt bespikkelde meisje haar schoenveters losknoopt,
een mandarijn eet, in slaap valt.
De afdeling ‘Meneer Touba’ verwijst naar de bekende briefjes die wij allen wel eens in de brievenbus vinden. Zij betreffen de bemoedigende beloften van exotische dokters die elke kwaal kunnen genezen en aan elke ongewenste situatie een eind kunnen maken. Valt er aan de geneeskracht van meneer Touba te ontsnappen?
Hoe ziet de wereld eruit er is niets veranderd
gewoon de slingerwereld van altijd,
ik raak iets aan, het draait zich om en geeft mee,
alles ook putdeksels de fietsen,
zacht als mijn moeders vel dat alles vergeet.
[…]
De afdeling ‘helder’ is zo vol van liefde, zo vol van tederheid en warmte dat juist ‘ontsnappingen’ niet gewenst lijken. Heet daarom het eerste gedicht ‘Anders’?
Als je hem kon zien voorbij de halte
TIJD IS GROEIEN VAN MOS OVER ALLES, hoe hij
thuiskomt, melk drinkt bij de koelkast, hij
staat daar en hij heeft die ogen altijd,
waarom is deze avond anders dan alle andere?
Omdat hij elke avond anders hij
Neemt me in zijn armen en hij neemt me
in zijn armen en hij. Zo veel
dagen en nachten: alle.
Het mooie van de poëzie van Eva Gerlach is dat niets is wat het lijkt. Daarmee zijn de gedichten van deze begenadigde en gelauwerde dichteres ook zelf weer ‘ontsnappingen’, ontsnappingen aan een labyrint – nog vóórdat het voltooid is. Het bevestigt de vluchtige tijdelijkheid. Niks meer kwetsbaarheid of kracht: Gerlach ontsnapt zelf aan het oordeel, aan de lezer en aan ‘de wereld’, en haar gedichten ontsnappen navenant – wie weet ook wel aan de schrijfster zelf, want ook een gedicht kan je ‘ontsnappen’. En begrijpen we iets niet? Klopt … we zijn immers aan het ont-snappen, aan het niet-meer-snappen? Voilà.
De mooiste woorden in de bundel ten slotte zijn die van meneer Touba, en Eva Gerlach heeft ze zelf voor ons uitgekozen:
Alles is altijd hier, zegt meneer Touba, doet u
gewoon wat ik zeg en alles komt bij u terug.
