De lijst met fictie over ziektes en afwijkingen groeit met de dag. Van Hanna Bervoets (Welkom in het Rijk der zieken) tot Wytske Versteeg (Quarantaine). Ook dichtbundels van bijvoorbeeld Eva Meijer (De grenzen van mijn taal) en een kinderboek als Lennox en de gouden sikkel van Zindzi Zevenbergen behoren daartoe. En tussenvormen die niet in een hokje passen, zoals Kleinzeer van Nadia de Vries, Op een andere planeet kunnen ze me redden van Lieke Marsman en Variaties op aanwezigheid van de al eerder genoemde Eva Meijer.
Het debuut van Emma Laura Schouten (1994), Nachtschade, gaat over in dit geval een hersenziekte (migraine) én valt niet in een hokje te stoppen, al wordt het op de achterflap als een roman gekarakteriseerd. Zou de thematiek er aanleiding toe geven dat er op veel boeken in dit genre eigenlijk geen eenduidig etiket past? In ieder geval beheerst Schouten, docente Nederlands, verschillende genres: essays, proza en poëzie.
Haar taalgebruik is vaak poëtisch. Ze heeft het over ‘stilstaande tijd’ en ‘stilleven’. Dat is knap, want een fysieke ervaring als migraine laat zich eerder uitdrukken in (haar eigen) tekeningen – die op enkele plaatsen in het boek staan – dan vangen binnen de grenzen van de taal, om de titel van de bundel van Meijer te parafraseren. Tekeningen van bijvoorbeeld een spiraal of gekartelde halvemanen, vormen van pijn die ook mensen met oogmigraine zien en zullen herkennen.
Want Schoutens ik-figuur is niet de enige die aan migraine lijdt. De auteur noemt die ziekte naar de naam van de oud-Griekse migrainedemon Antaura en stelt haar voor als levensgezel. De titel van het boek verwijst naar het dieet dat iemand haar aanraadde: geen planten uit de nachtschadefamilie eten. Maar het is ook de nacht, het donker dat bij een aanval een toevlucht biedt. Donker richt geen extra schade aan maar dempt de pijn.
Op zoek naar Anne Conway
Andere vrouwelijke denkers en schrijvers met migraine, zoals Hildegard von Bingen, Jane Austen en Virginia Woolf komen door het hele boek terug. Telkens op één pagina per persoon opgesomd. Kijkt de ik of er een lijn in zit waar zij wat aan zou kunnen hebben?
Het is met name Anne Conway die haar boeit, een zeventiende-eeuwse Engelse filosofe die tegen het cartesiaans dualisme ageerde. In die visie worden lichaam en geest gescheiden van elkaar voorgesteld. Conway schreef al even fragmentarisch of caleidoscopisch als Schouten. De ik, student, wil een scriptie over haar maken en gaat ter voorbereiding daarvan naar Londen, waar Conway is geboren en gestorven. Dat wil zeggen: de ik ‘was niet op zoek naar Anne de filosofe’, ze ‘zocht Anne, de zieke vrouw’.
Het scriptieonderzoek levert niet direct op wat ze ervan verwachtte. Ondertussen geeft zij Nederlandse les, wat haar steeds beter af gaat en zit of ligt ze de tussentijd van een migraineaanval – die soms twee dagen duurt – uit. De beschrijving ervan doet denken aan wat Sylvia Plath eens benoemde als ‘een zieke, pijnlijke bijna-doodslaap’.
De ik neemt pakken printpapier uit school mee om er ‘een muur, een iglo, een nest’ om haar bed in haar kamer in een met andere studenten gedeeld huis mee op te trekken. Haar huisgenoten ontdekken het en reageren ronduit vijandig. ‘De sociale afwijzing was vernietigend definitief en zou door mijn hersenen op dezelfde manier verwerkt worden als fysieke pijn’. Die laatste probeert ze te lijf te gaan met de inhoud van ‘blauwe doosjes’. Of met een helm op het hoofd.
Rafelige breukzones
Ze verhuist naar een donker souterrain, dient haar ontslag op school in en gaat steeds meer op in ‘Anne de mens, Anne de jonge vrouw (…), haar lelijkheid, haar ongeduld, de hautaine Anne die geloofde dat haar een onrecht werd aangedaan en die weerstand bood aan de verpletterende zinloosheid van zoveel pijn’.
Bij dat onderzoek laat Schouten haar ik-persoon associatief te werk gaan. Een gedeelte naar aanleiding van een ‘wazige notitie door John Ward, pastoor van Stratford-upon-Avon: “Lady Conway heeft hevige pijn in haar hoofd, haar schedelnaden open”’ wordt gevolgd door een alinea op driekwart van de volgende pagina, over de structuur van de aardkorst met alle naden van dien. ‘Rafelige breukzones als moeizaam geheelde wonden.’
Toch komt ze niet dichter bij Anne, noch bij alle andere, overleden vrouwen die aan migraine leden. De enige die ze echt kent is haar levensgezel Antaura.
Nachtschade is een sterk debuut, fragmentarisch en caleidoscopisch in de zoektocht naar vrouwen met migraine. Naar Anne en naar die andere vrouwen, inclusief zijzelf. Dat levert stillevens op met verschillende invalshoeken en lege plekken. Zo heeft de auteur het lijden aan migraine vormgegeven, zoals ook enkele andere auteurs die over ziekte schrijven dat op vergelijkbare wijze deden.
Hoewel Schouten het zichzelf en de lezer zo niet makkelijk maakte, zou je willen weten hoe het de ik-figuur nu vergaat, nadat ze tot de conclusie is gekomen dat zowel de zoektocht naar Anne, als naar andere lijders aan migraine en naar triggers van jongs af aan (menstruatie, demonen die opduiken, een te zure vrucht, stroboscopisch licht, onweer, storm en sneeuw) weinig hebben opgeleverd. Niet in een boek van of over een zieke vrouw, maar van een getalenteerd schrijfster die over welk onderwerp dan ook schrijft en er vorm en stem aan weet te geven.
