Levensverhalen doen het goed in de Nederlandse literatuur. De ‘memoirs’ over het eigen leven of dat van anderen, zoals familieleden, verschijnen met grote regelmaat. Het lijkt wel of de lezer meer en meer interesse heeft in ‘echte levens’ boven gefictionaliseerde literatuur. Dit uit de Engelse literatuur overgewaaide genre maakt furore, misschien wel omdat we steeds meer betekenis toekennen aan herinneringen aan ingrijpende gebeurtenissen. En een memoir is gewoonlijk korter en toegankelijker dan een vaak volumineuzere (auto)biografie.
Zo’n ingrijpende gebeurtenis is het tewerk worden gesteld in Duitsland van de 18-jarige Fons van Stolwijk, vader van de auteur van dit boek, Elly Stolwijk. Zij is inmiddels iets over de 70, en beschrijft minutieus en invoelend het leven van haar vader, een dwangarbeider in Duitse dienst, zowel in de oorlog als, maar dan veel korter, erna. De eerste zin van het boek spreekt boekdelen: ’Fons is nog geen eenentwintig jaar jong als hij in de zomer na de bevrijding, de precieze datum is onbekend, terugkeert uit nazi-Duitsland waar hij gedurende de Tweede Wereldoorlog dwangarbeid had verricht in metaalfabrieken in Berlijn en Lauchertal, een ervaring waarover hij tijdens zijn leven nauwelijks kan spreken (…).’ De bladzijden beslaan steeds een hele lange zin, een stilistische keuze die Stolwijk vaker maakt en waarvan je je kunt afvragen wat de meerwaarde ervan is. Maar die keuze doet niet af aan het belang van dit boek over een minder bekende, maar toch omvangrijke groep Nederlanders in de Tweede Wereldoorlog. Hun lot is vaak vergeten of op zijn minst veronachtzaamd, vermoedelijk omdat de schaal en omvang van slachtoffers “meeviel”: op de 500.000 dwangarbeiders zijn er 30.000 omgekomen. Nog een flink aantal, maar in geen verhouding tot slachtoffers onder de Joodse bevolking en andere categorieën slachtoffers. Bovendien hangt er om het fenomeen dwangarbeider toch altijd wel een sfeer van waarom zijn die mannen niet gaan onderduiken?
Een klein stukje gewoon leven
De eerste zin van het tweede hoofdstuk – de hoofdstukken zijn ultra kort – opent het verhaal: ’In de vroege zomer van 1943 reist Fons, ruim een maand voor zijn negentiende verjaardag, onvrijwillig met de trein naar Berlijn, het is zijn eerste buitenlandse reis, hij kan zich niet voorstellen wat hem te wachten staat en hoewel de levendige jongeman nieuwsgierig is naar de grote wereld, had hij deze beker liever aan zich voorbij laten gaan, immers, hij is door toedoen van zijn werkgever, de Rijksbelastingdienst, opgeroepen werk te verrichten in nazi-Duitsland, onderduiken is geen optie want dan zullen ze zijn pa meenemen, dus hij aanvaardt dit lot.’
Deze zin staat voor de teneur van dit boek. Uiteraard worden belevenissen zo levendig mogelijk beschreven aan de hand van zowel opgespoorde bronnen als een geloofwaardige fantasie, maar nergens is er sprake van groot drama of superspannende avonturen. Het zijn kleine belevenissen, klein leed, zeker in verhouding tot het zo veel grotere leed in de concentratiekampen, van de hongerwinter, de vervolging, de misdaden tegen de menselijkheid enzovoort. Toch waren het schrale bestaan in slaapzalen bij fabrieken en de ontberingen een realiteit voor honderdduizenden Nederlanders (en andere nationaliteiten) die in Duitsland tewerk waren gesteld. Er is sprake van enige vrijheid, bijvoorbeeld om op zondagmiddag in Berlijn een biertje te gaan drinken. Mits je je maar op tijd meldt bij de fabriekspoort kun je een klein stukje ‘gewoon’ leven leiden. Maar het is ook een leven in permanente onvrijheid en met behoorlijk wat ontberingen. ‘Het is eind januari 1945 en de tijd lijkt stil te staan, de werkweken zijn tergend lang, de dagen grijs en koud, het sneeuwt vaak en er staat een schrale oostenwind, met gebogen hoofden lopen de arbeiders in de vroege ochtend naar de fabriek, met gebogen hoofden komen ze aan het eind van de dag terug, soms hoort hij zijn moeders stem, of die van pa, ineens lijkt het alsof hij moedert hoort huilen, hij schrikt van het wanhopige snikken en kijkt op, ziet de grote hal om zich heen draaien en moet, misselijk van de zure lucht van ijzervijlsel, steun zoeken van de draaibank, hij braakt gal (…)’. Met respect voor de lotgevallen van Fons, dit proza gaat eindeloos door met kleine variaties over meestal onvriendelijke bewakers, de ziekenboeg en de kameraden die elkaar erdoorheen helpen.
De grotere gebeurtenissen zoals de overplaatsing van Berlijn naar een kleinere stad en natuurlijk vooral de bevrijding krijgen wel wat meer reliëf, maar het proza is helaas nogal monotoon en cliché. ‘Fons ervaart in een intens moment de aanwezigheid van de lente, die verwachtingsvolle, groenige geur, ijl (…). Er is ook nog een parallelle geschiedenis van Fons met een vrouw, er zijn interessante observaties over de productieprocessen in de voor de wapenindustrie werkende fabrieken, er zijn boeiende notities over het verschil in behandeling van de ‘laagste’ categorieën, Oekraïners, Polen en Russen versus de Nederlanders en Fransen.
Zoeken om ervaringen te delen
Stolwijk wil haar vader een stem geven en ‘ingeslikte, onverteerde woorden naar buiten brengen’. Op zichzelf een nobel streven. De auteur legt daarbij uitvoerig uit hoe ze haar onderzoek heeft uitgevoerd. Een reis op haar 23e naar het toen nog in Oost en West gescheiden Berlijn, een vakantie in 2012, twaalf jaar na de dood van haar vader in 2000, een vakantie in de Eiffel waar zij en haar partner een oude waterkrachtcentrale bezoeken. ’s Middags tijdens het bezoek krijgt ze opeens weke knieën, ‘iets logs dringt mijn borstkas binnen en neemt me over, terwijl tranen mijn blik vertroebelen’. ’s Avonds: ‘Ik probeer de gebeurtenis van die middag te begrijpen. In welk krachtenveld was ik terechtgekomen? De vlammen laaiden op en in een helder moment weet ik dat het onzichtbare veld toebehoorde aan mijn vader.’
Tsja, en daarna begint een jarenlange zoektocht naar de vader. Na elk hoofdstuk documenteert Elly Stolwijk de met volharding uitgevoerde tocht naar het verleden van haar vader. Het eindresultaat is een kruising tussen historisch onderzoek en met enig pathos opgeschreven fictie. Honorabel en bij vlagen interessant, maar daarmee nog niet een meeslepend en pakkend boek. Wel een integere verantwoording van een zoektocht naar het halfduistere verleden van haar vader als dwangarbeider. Zijn leven daarna is gemengd: hij stichtte een gezin, ging weer werken bij de Belastingdienst maar werd nooit echt gelukkig. Hij verzweeg en verdrong het verleden, maar kreeg er ook last van: hoofdpijn, problemen op het werk, en zoeken naar een platform om ervaringen met andere dwangarbeiders te delen. Vervroegd pensioen, vergeefse pogingen om bij de Duitse bedrijven herstelbetalingen te krijgen, en overleden op 76 jarige leeftijd in 2000. ‘Het is vlak na middernacht, vrijdag 14 juli 2000, een revolutionaire datum. Fons is alleen met de duisternis en stikt,’ schrijft Stolwijk zonder nadere toelichting.
Het boek is in essentie een treurig, helaas wat lang en saai verhaal met een hele goede bedoeling. Stolwijk wil haar vader 80 jaar na dato een stem geven over zijn leven van toen. Een integere poging om de Nederlandse dwangarbeiders in Duitse dienst in de Tweede Wereldoorlog kleur te geven, een weinig belichte groep, sommigen daarvan tussen slachtoffers en daders in. Het siert uitgeverij In de Knipscheer dat zij dit boek hebben uitgegeven. Een bestseller zal het niet worden, maar Fons Stolwijks verhaal is niet ongezien gebleven.
