Het is niet de eerste keer dat in Midden-Europa een boswachter wordt vermoord, maar voor schrijfster en journaliste Dore van Duivenbode (1985) vormde dit een aanleiding om zich te verdiepen in de complexe en vaak tegenstrijdige belangen rond oerbossen en de intense spanningen die daaruit voortvloeien. Ontbossing is een terugkerend thema in de geschiedenis van onze planeet, waarbij telkens een fragiele balans gezocht wordt tussen bosbehoud, de houtindustrie, landbouw en de gemeenschappen die van het bos afhankelijk zijn. Van Duivenbode onderzocht deze dynamiek en de conflicten die hier onvermijdelijk uit voortkomen. Haar bevindingen verwerkte ze in het boek Oerbos, De strijd om de Europese natuur.

Om haar verslag goed te kunnen onderbouwen, trok Van Duivenbode in bij een Pools internaat voor aankomende boswachters en werkte ze als vrijwilliger in een Nationaal Park om het dagelijkse reilen en zeilen van dichtbij mee te maken. Dit bleek allesbehalve eenvoudig. Al snel kreeg ze het stempel ‘ongeschikt voor in het bos’: het zagen van hout voor Ikea mislukte, ze worstelde met schaamte over haar eigen aandeel in de ontbossing, at vlees (ondanks haar vegetarische overtuigingen) om maar niemand voor het hoofd te stoten, en moest telkens de teleurstelling van de docenten ondergaan. Wat haar wél goed afging, waren de koude avonden waarin ze zich verdiepte in boeken over de natuur. De kennis die ze verzamelde over de geschiedenis van het Europese oerbos heeft ze zo verwerkt dat ook wij een helder inzicht krijgen.

Wie luistert er naar mij?

Oerbos is een levendig en verre van schools overzicht van de geschiedenis van ontbossing. Eerder is het een boek waarin Van Duivenbode ruimte biedt aan de uiteenlopende verhalen van mensen die van het bos afhankelijk zijn. Ze spreekt met de weduwe van de overleden boswachter, maar ook met milieuactivisten die alles op alles zetten om het bos te behouden. Wetenschappers bekijken de situatie weer vanuit een andere invalshoek, en de mensen die in de schaduw van de houtindustrie leven, zijn vaak pessimistischer dan de houtmaffia’s die er flink aan verdienen. Van Duivenbode heeft goed werk verricht als journalist door al deze verhalen een plek te geven. Daarmee onderstreept ze het belang van luisteren: ‘Wat we zelf optuigen, kunnen we ook weer afbreken. Maanden geleden schreef ik dat de verhalenschrijvers de machthebbers zijn: verhalen beïnvloeden ons denken en handelen. Welk verhaal we onszelf vertellen zegt iets over onze vrees en hoop, over wat we najagen en over onze moed. Het enige wat nodig is, is verbeelding.’

Haar eigen worstelingen komen eveneens aan bod, want al snel wordt duidelijk dat haar reis ook een persoonlijke confrontatie met een pijnlijke realiteit betekent: ‘Na maanden in de bossen realiseer ik me dat ik geen haar beter ben dan de conservatieven in Oost-Polen. Ik vind dat we onszelf niet boven de natuur of anderen moeten plaatsen, toch leef ik er niet naar (…) In al mijn jaren op aarde ben ik nooit bereid geweest mijn manier van leven aan te passen aan het collectieve belang.’ Dat collectieve belang is een belangrijk thema, en het komt in ieder hoofdstuk ter sprake. Als je houtkap volledig stopt, ontstaan er niet alleen problemen voor de mensen die volledig afhankelijk zijn van de houtindustrie, maar ook voor de bomen zelf, die vatbaar worden voor ziektes die zich snel verspreiden. Laat je houtkap toe, dan versterkt de zogenaamde houtmaffia zich enorm. Natuurbescherming gaat altijd gepaard met machtsverdeling, en het boek toont op indringende wijze de menselijke aard in dit conflict.

Diepgang in emotie en filosofische vraagstukken

Van Duivenbode heeft geen oplossing voor dit grote probleem. Ze brengt verslag uit, toont verschillende perspectieven en verbindt een wereldwijd vraagstuk met de impact van de mens. Dit doet ze in een vlotte schrijfstijl, zonder te verzanden in overbodige details. Het leest soms bijna als een roman, vanwege de aandacht voor de emoties die dit complexe verhaal oproept. Hierdoor heeft het boek een toegankelijke sfeer, wat het extra aantrekkelijk maakt, vooral voor lezers die niet per se geïnteresseerd zijn in de problematiek van de boskap.

Voor de lezer die naast emotionele diepgang ook intellectuele uitdaging zoekt, bieden de filosofische passages de nodige stof tot nadenken. Een terugkerend thema is de rol van de mens in de wereld, en hoe we het leven vanuit verschillende perspectieven kunnen benaderen. Hoe verbindt het bos ons met elkaar? Wat betekent je leven als je naast afval woont? Kun je een beter mens worden door je in te zetten voor de natuur, of is dat te simplistisch? En hoe ver reikt de macht van het individu? Deze passage over de dood van de boswachter maakt indruk: ‘Ik ben onderdeel van het probleem. Ik had oude meubels in prima staat, maar vond ze te ouderwets en kocht nieuwe bij Ikea. Ik ben geen haar beter dan de moordenaar, ik ben een consument. Iemand doodde de boswachter omdat er een houtbehoefte is, mijn behoefte. Ik denk dat ik goed bezig ben terwijl ik achter mijn computer petities opstel, toch ben ik net als de moordenaar een schakeltje in het systeem.’

In Oerbos combineert Van Duivenbode verslaggeving met persoonlijke reflectie, waarbij ze de emotionele en filosofische aspecten van het onderwerp verkent. Haar boek stelt vragen over de rol van de mens in de natuur, de ethiek van natuurbescherming, en de macht van het individu in een complex wereldsysteem. Door de heldere schrijfstijl en de ruimte die ze geeft aan emoties, maakt ze het onderwerp zowel begrijpelijk als boeiend voor een breed publiek.