Literair Nederland

Je moet weten: ik ben een nakomertje. Ik heb drie oudere halfbroers, hierna te noemen B1, B2 en B3.
B1 is de oudste. Zij zijn volle broers van elkaar. Ze hebben een andere vader. Of hadden, want hun vader is dood.
Bij ons thuis mocht je wel gewoon halfbroer zeggen. Al noemden mijn broers me vaker bastaard en koekoeksjong.

Al op de dag van haar huwelijk heeft Van Stratens moeder spijt van haar keuze. Later wordt ze smoorverliefd op een andere man. Henk van Straten: ‘De zwangerschap was gepland, ik was een liefdesbaby.’

In Wij zeggen hier niet halfbroer schetst Henk van Straten zijn jeugd: door de week woont hij in Eindhoven met zijn moeder bij zijn stiefvader en halfbroers. In de weekenden rijdt diezelfde moeder met hem naar zijn vader in Rotterdam. Zijn moeder kan niet kiezen tussen beide mannen, ze raakt verstrikt in een onmogelijk leven. Dat levert een schrijnende situatie op die Van Straten volgens de uitgever haarscherp maar humoristisch en liefdevol beschrijft.

Nachtschrijver gaat over Hannah, restaurator in het Rijksmuseum. Het is haar werk schilderijen te ontdoen van troebel vernis om de oorspronkelijke kleuren en details tevoorschijn te halen. Per toeval stuit ze op het werk van een blind geworden Friese dichter. Als ze hem hoort voordragen tijdens een poëziefestival weet ze dat ze deze man wil ontmoeten. Ze voelt een sterke verwantschap met hem, met de manier waarop hij in zijn geheugen door veertig jaren duisternis heen moet graven om daaronder weer bij het licht en de kleuren te komen, de beelden uit zijn jeugd van het Friese oerlandschap waarin ook Hannah opgroeide. Ze besluit hem achterna te reizen naar het waddeneiland, waar hij iedere zomer kampeert en stuurt aan op een ontmoeting. In intieme gesprekken verkennen ze de werking van het geheugen, de verbeelding en het scheppingsproces.

Over de reisboeken van Jannie Regnerus De volle maan als beste vriend (over Mongolië) Het geluid van vallende sneeuw (Japan), schreef Karel Wasch hier op LN: ‘mooie verteltrant, loepzuivere observaties en verstilde gedachten.’ Dat wekt grote verwachtingen voor Nachtschrijver.

Pat Shipman, heeft al enkele biografieën op haar naam staan (De ontbrekende schakel, (het levensverhaal van Eugène Dubois, de Nederlander die het gelijk van Darwin bewees) en De gestolen vrouw over het bijzondere leven van Lady Florence Baker, ‘van haremmeisje tot ontdekkingsreizigster ’). Daarnaast schreef ze boeken op haar eigen vakgebied, de antropologie.

Haar meest recente boek gaat over Mata Hari. In 2017 is het honderd jaar geleden dat Mata Hari tijdens de Eerste Wereldoorlog ter dood werd veroordeeld op beschuldiging van spionage. De van oorsprong Friese danseres en maîtresse van veel hooggeplaatste officieren en ambtenaren leidde een dubbelleven. Eén als Margaretha Zelle en één als de oriëntaalse Mata Hari, en beide levens kenden verschillende waarheden.

Over Mata Hari was al een en ander bekend. Pat Shipman is de eerste biograaf die veel aandacht besteedt aan haar Nederlandse jeugd, haar mislukte huwelijk en verblijf in Nederlands-Indië en de tragische lotgevallen van haar kinderen. Gebeurtenissen die de basis legden voor haar latere turbulente leven.

En dan tot slot een beetje een vreemde eend in de bijt, lijkt het op het eerste gezicht. Wat doet een boek over syfilis op Literair Nederland?

Maar dan blijkt dat het eigenlijk een gedicht is, geschreven door Girolamo Fracastoro (1483) en gepubliceerd in 1530 dat geroemd wordt als een van de grootste dichtwerken uit de geschiedenis.
Fracastoro schreef het naar aanleiding van een grote syfilisepidemie in Europa in 1495 en beschrijft de vermeende oorzaken en behandeling van deze, toen nog onbekende ziekte.

De helft van het werk bestaat uit twee epische gedichten waarin Fracastoro een reis beschrijft naar de onderwereld, waar een zieke herder genezen wordt door nimfen die hem dopen in een kwikhoudende rivier. Daarna volgt een epos over de reis van Columbus, die terechtkomt op het eiland Hispania, waar de ziekte endemisch is en de koning in een schitterende monoloog uitlegt hoe de ziekte als straf van de zonnegod het eiland heeft getroffen. Dit deel heeft een mythologisch karakter, geïnspireerd op Vergilius en Ovidius.
Fracastoro eindigt met een wetenschappelijke verhandeling over de ziekte in proza.

Syfilis, of de Franse ziekte is uit het latijn vertaald door de internist Julius Roos, die na zijn pensionering Latijn studeerde.

Het debuut van Ru de Groen Anna, ode aan een kattenstaart werd in september 2014 op Literair Nederland besproken door Adri Altink, die het een sterk debuut vond. Nu is De Groens tweede boek verschenen bij De Geus: Zonen van De Farao. ‘Sigarenfabriek De Farao staat op een keerpunt in haar roemrijke bestaan. Het familiebedrijf moet de bakens verzetten wil het niet ten onder gaan. Het is aan de tweelingbroers Ewout en Jaap, zonen van de eigenaar, om die klus te klaren. Dat vraagt om samenwerking tussen de broers, die uiterlijk op elkaar lijken, maar qua karakter tegenpolen zijn. Waar Jaap, de jongste, een zuinige harde werker is, neemt Ewout het niet zo nauw en moet hij het vooral van zijn charme hebben. Op een dag besluit Jaap de jacht op zijn broer te openen.’

Bas Kwakman is directeur van Poetry International en reist in die hoedanigheid naar festivals overal ter wereld, bijvoorbeeld naar: Tel Aviv, Brussel,Vila Pouca da Beira, Beijing, Medellín, Stockholm en Ulaanbaatar. Kwakman tekende zijn hotelkamers, en schreef verhalen over de ontmoetingen met schrijvers. Dat is eigenlijk een genre, Gerard Reve begon er in zijn reisbrieven mee, John Updike heeft een aantal heel geestige verhalen geschreven vanuit zijn alter ego Henry Bech die schrijversconferenties bezoekt in het Oostblok, J.M. Coetzee en Daniel Kehlmann hebben literatuurconferenties tot de achtergrond van verhalen gemaakt. In Nederland schreef Adriaan Morriën een geweldig stuk over een bezoek aan Boekarest in de jaren ’60.

Kan Bas Kwakman dat ook? U leest dat hier binnenkort. Tekenen kan hij alvast wel.

Fijn een boek van Perdu! Dichter en activist Chus Pato komt uit Galicië, een grillige regio in het noordwesten van Spanje. Ze schrijft bovendien in het Galicisch, een minderheidstaal met een rijke literaire traditie die onder druk van het Spaans dreigt te verdwijnen. Geen wonder dus dat poëzie voor haar een vorm van verzet is. In een razende beeldenstorm raken lyriek, filosofie en politiek versplinterd om weerstand te bieden tegen uitbuiting en onderdrukking, die vrouwenlevens, onze gemeenschappelijke leefomgeving maar ook de taal zelf verwoesten. Pato streeft op alle fronten onafhankelijkheid na en laat in Finisterra het schrijven steeds opnieuw beginnen.’

Het werk van een van de grote schrijvers uit het zuiden van de VS kent al diverse heruitgaven. Het oeuvre van Carson McCuller, ook bekend van Het hart is een eenzame jager, mag dan klein in omvang zijn, het is groots in zijn literaire kwaliteit. De ballade van het treurige café laat zich volgens de uitgever lezen als een ‘klassieke geschiedenis van liefde, verraad en wraak’: Miss Amelia, sterk en onafhankelijk, beheert een winkel. Afgezien van een huwelijk dat niet langer dan tien dagen standhield, is ze altijd alleen geweest. Dan verschijnt haar neef Lymon ten tonele. Deze gebochelde dwerg weet slapende gevoelens van tederheid in Miss Amelia wakker te maken. Samen maken ze van de winkel een café, tot groot genoegen van de omwonenden. Maar de idylle duurt niet lang.

Op de website van De Geus leest de aankondiging van De Spionne als spannend boek, ideaal om mee in een leunstoel te duiken op een regenachtige voorjaarsdag: ‘Constance weet niets van de spionagewereld als ze wordt geronseld voor een opdracht in Noord-Korea. Maar ze gaat, versiert een kaderlid en peutert in de slaapkamer staatsgeheimen van hem los. Het lot van een spionne kan helaas snel keren, en Constance moet het hermetisch afgesloten land zien te ontvluchten. Veel hulp valt daarbij niet te verwachten van de twee slimmeriken die zijn ingehuurd om haar te beschermen.’ Jean Echenoz is winnaar van diverse Franse prijzen, zijn eerste boek, De breedtegraad van Greenwich, verscheen in 1979.

De Privédomeinreeks van uitgeverij De Arbeiderspers kenmerkt zich niet alleen door intieme inkijkjes in het leven van grote auteurs van toen en nu, maar ook door de prikkelende titels waarmee zij verschijnen. Zo ook de nieuwe uitgave in deze reeks, Colettes De eerste keer dat ik mijn hoed verloor. Colette kreeg als eerste vrouw in Frankrijk een staatsbegrafenis, ook in Nederland is het tijd om deze grote schrijver weer even te laten schitteren. ‘De teksten die in dit deel van Privé-domein zijn samengebracht – over haar jeugd in een non-conformistisch gezin in een Frans plattelandsdorpje, haar liefdesleven, de Grote Oorlog, de relatie met haar moeder en de vele plekken die van betekenis zijn geweest in haar leven, met name de Provence en Parijs – vormen samen een rijk zelfportret,’ belooft de uitgever. Mooie extra: een deel van de gebundelde teksten verscheen niet eerder in boekvorm.

Uitgeverij Prominent geeft in zijn Prominentreeks aandacht aan boeken die actuele literaire en historische thema’s behandelen: verdieping dus, in tijden van vervlakking. De nieuwe toevoeging in een inspirerende rij pareltjes is Gevangen Vrijbuiter van Karel Wasch, over het leven van de tegendraadse toneelschrijver Brendan Behan (1923-1964). Op de website staat een lyrische aankondiging die goed lijkt te passen bij een toneelschrijver die de grote onderwerpen – doodstraf, homoseksualiteit, de terugkeer van veteranen, verdeeldheid onder de revolutionairen van de IRA, verschil tussen rijk en arm, het lot van de kansarmen en het opsluiten van jonge gevangenen – niet schuwde. Klinkt goed!

De Wit-Russische auteur en onderzoeksjournaliste Svetlana Alexijevitsj (1948) schreef meerdere succesvolle boeken Het einde van de Rode Mens, De oorlog heeft geen vrouwengezicht en Wij houden van Tsjernobyl.  Zij werd vervolgd door het Loekasjenko-regime en van 2000 tot 2012 woonde ze inWest-Europa. In 2015 ontving zij de Nobelprijs voor de Literatuur. Zinkjongens gaat over de Afghaanse Oorlog die begon met een Sovjet-Russische invasie in december 1979 en tien jaar later eindigde met de terugtrekking van de Sovjettroepen. Velen beseften dat het  een zinloze en onrechtmatige oorlog was. Talloze Sovjetsoldaten – waaronder vele jongeren – werden in een zinken lijkkist teruggezonden naar huis. Onderwijl ontkende de Sovjetstaat het bestaan van het conflict.

De moeders van de ‘zinkjongens’ wilden weten hoe en waarom hun zonen in Afghanistan waren gesneuveld. Toen ze achter de waarheid kwamen waren ze zo ontsteld dat ze weigerden deze te aanvaarden. In Zinkjongens is verslag opgetekend van de aangrijpende getuigenissen van officieren en soldaten, verpleegkundigen en prostituees, moeders, zonen en dochters die de oorlog en de blijvende gevolgen daarvan beschrijven. Alexijevitsj laat de schoonheid van het land zien maar ook de wrede pesterijen in het leger, het doden en de verminking, de overvloed van westerse goederen, de schaamte en de verbrijzelde levens van teruggekeerde veteranen.

In deze roman analyseert Wessel te Gussinklo op onnavolgbare wijze een vriendschap en de teloorgang daarvan. Tegelijk is het een zedenschets van de literaire wereld; hoe het daarin een succesvolle debutant kan vergaan en hoe een mislukte debutant.

Hajé ontmoet de raadselachtige jongen Marcel. Er ontstaat een symbiotische vriendschap die hem uit een impasse haalt waarin zijn leven als beginnend schrijver is geraakt. Ze profiteren wederzijds van elkaar maar parasiteren ook op elkaars tegengesteld temperament: de één als gretig luisteraar en bewonderaar, de ander die zich daardoor gestimuleerd voelt waardoor hij de bronnen van zijn eigen creativiteit weer terug vindt.

Dan verschijnt Lisette in hun leven. Tot verbazing van Hajé blijken zij en Marcel op een dag een relatie te hebben. Nog schokkender voor hem is dat Marcel achter zijn rug om een roman heeft geschreven, die niet veel later zijn entree in de literaire wereld betekent.

Paul Kingsnorth (1972) werd met zijn voorgaande roman The Wake genomineerd voor de Man Booker Prize. Beest (Beast) is zijn eerste roman die in het Nederlands vertaald is.

Edward Buckmaster is een man die alleen op de hei leeft. Wat hij heeft achtergelaten komt de lezer vooralsnog niet te weten; wat er voor hem ligt is een existentiële strijd tegen de elementen en tegen iets wat zich in de periferie van zijn zicht bevindt: een wezen dat hem achtervolgt. Beest is vooral een beschrijving van eenzaamheid en van een zoektocht naar de waarheid.  Het geheel werpt een spanning op die de lezer bij tijd en wijle naar adem doet snakken. Een veelbelovend boek van een veelbelovende schrijver.

Graham Greene is een schrijver die eens in de zoveel tijd opnieuw ontdekt wordt. The End of the Affair (schitterend verfilmd) , The quiet American, A Burnt-out Case, allemaal prachtige, tijdloze romans.  Uitgeverij Bint, gericht op klassiekers haalt nu een Greene titel opnieuw naar voren: De kern van de zaak.

‘Dit beroemde meesterwerk van Graham Greene vertelt het verhaal van Scobie, assistant-commissaris van politie in een Britse kolonie in West-Afrika. Scobie is een man van eer en integriteit. Als hij tijdens de afwezigheid van zijn vrouw verliefd wordt op een jonge weduwe, sleurt een draaikolk van medelijden, hartstocht en geloof hem mee Alleen een fatale beslissing kan de situatie nog redden.

In geen andere roman van Graham Greene krijgt het centrale thema van zijn oeuvre – corruptie van de integriteit door de deugd van medelijden – zo pijnlijk en boeiend gestalte.’

‘Dit boek is een sacrament. Opstanding in de hopeloze, donkere nacht. Maar en passant en zonder orgeldreun.’ Désanne van Brederode. Lees hier meer.

Frank Westerman is een van de succesvollere non-fictieschrijvers van dit land, en dan een met een heel effectieve website. Neem er eens een kijkje. Westerman kan een goed verhaal schrijven op basis van onderzoek, en hij kan ook heel goed helpen dat verhaal te verkopen. Schrijver en koopman ineen.

Dit boek is de eerste uitgave in de fosfor-reeks, een imprint voor zogenaamde long reads, een imprint, nu van Querido waarin de betere en langere journalistiek een plek vindt. In het land van de ja-knikkers is een collectie van oer-Hollandse reportages en persoonlijke vertellingen.

Uitgeverij Podium, toch een van de behoeders van de traditie van het korte verhaal, besloot de verhalen van Truman Capote nu compleet uit te geven. ‘Voor het eerst verschijnen nu alle eenen­twintig ‘volwassen’ verhalen van Capote in Nederlandse vertaling. Naast klassiekers als ‘Een nachtboom’ en ‘Een kerstherinnering’ zijn er een tiental niet eerder vertaalde ver­ halen opgenomen. Alle onvergetelijke locaties en personages uit Capotes oeuvre komen aan bod: van het ruige Zuiden tot de chique Oostkust, van plattelandskinderen tot mondaine dames op leeftijd.’

Capote blijft de schrijver van dat ene boek In cold blood, de huiveringwekkend precieze en bijna journalistieke analyse van een moord, maar ook op de korte baan is Capote een meester.

Athenaeum, Polak & Van Gennep publiceerde de prachtige roman De jaren van Virginia Woolf. Aanstaande zondag is er een leesclub over dit boek met nog enkele open plaatsen, klik hier voor informatie.

Een citaat uit het nawoord (met geluidsfragment van Woolf zelf!) van Barbara de Lange die deze een na laatste roman van Woolf vertaalde: ‘Om die subjectieve ervaring tot uitdrukking te brengen koos Virginia Woolf haar woorden uiterst zorgvuldig. Ze was zich terdege bewust van de betekenisnuances van taal. Dat lijkt al uit een opmerking in De jaren, als een van de personages, Edward, tijdens zijn studie in Oxford Griekse teksten zit te bestuderen: ‘Verwaarloosbare woordjes gaven nu betekenisnuances prijs waardoor de betekenis veranderde. Maar het blijkt nog sterker uit de enige bestaande geluidsopname van Virginia Woolf (te vinden op Youtube: www.youtube.com/watch?Esczs8v6Pul), waarin ze stelt dat het Engels een oude taal is en dat de woorden beladen zijn met allerlei betekenissen en herinneringen. De woordkeus is van het grootst mogelijke belang, zowel om de juiste associaties op te roepen als om ongewenste of verkeerde associaties te vermijden. Zo maakt ze liever gebruik van het woordje ‘very’ an van geijkte intensiveringen, dus ‘very black’ in plaats van ‘pitch black’. In het genoemde fragment stelt ze verder dat woorden pas woorden zijn als ze in een zin staan, als ze bij elkaar horen, en dat het de kunst is oude, met herinneringen beladen woorden zo te ordenen en te combineren dat ze schoonheid creëren en de waarheid vertellen.’

Uitgeverij Prominent heeft een speciale focus op literair historisch werk, maar publiceert nu ook de tweede roman in vertaling uit het Portugees van Dulce Maria Cardoso. ‘Op het eerste gezicht gaat deze roman over Alice, een rijke vrouw die vereenzaamt in een riante woning en een ongelukkig huwelijk. Maar het verhaal wordt al snel als een estafettestokje doorgegeven aan haar man Afonso. Hij is net in een ingewikkelde ontmoeting beland met zijn minnares Sofía. Hij is een machtige man, dat weet hij. Maar zij heeft ook macht: over hem. Deze verhalen maken plaats voor die van de kinderen Manuel en Clara, beiden niet geslaagd in het leven zoals van hen werd verwacht. Ook zij hebben eigen versies van het familieverhaal. En het verhaal van het dienstmeisje Elisaveta leert ons dat zij zelf een zeer innige relatie onderhoudt met een van de gezinsleden. Door deze bijzondere en vloeiende vertelvorm krijgt Keerzijde een diepgang die op verrassende en verhelderende wijze inzicht geeft in de verhoudingen binnen een gezin.’ Binnenkort een recensie op Literair Nederland.

You can judge a book by its cover. Soms zijn de eenvoudige gegevenheden voldoende om zeker te weten dat een boek bijzonder is. Bijvoorbeeld als een roman van iemand die in 1983 geboren is, in Tbilisi en een omvang heeft van 1248 pagina’s, in het Nederlands wordt vertaald. Deze vrouw, Nino Haratischwili, heeft vrijwel alle grote Duitse boekenprijzen gewonnen.

‘Een monumentaal, Tolstojesk familie-epos dat zes generaties omspant tussen 1900 en nu. Acht levens van één Georgische familie, beginnend in een kleine stad tussen Georgië en Azerbaidzjan, waar een getalenteerde chocolatier zijn dochters grootbrengt en en passant een recept bedenkt voor een verrukkelijke chocoladedrank met gevaarlijke krachten. Het brengt hem rijkdom en aanzien, maar dat betekent in die tijd ook al spoedig een gevaar. Niza is de achterkleindochter van Stasia, een van de dochters van de chocolatier. Zij woont in Berlijn en vertelt op meeslepende wijze, maar ook met veel ironie en humor, de dramatische geschiedenis van haar familie en die van de ‘rode’ twintigste eeuw – een cruciale periode in de Europese geschiedenis – met de opkomst en ondergang van de Sovjet-Unie, het wegvallen van het IJzeren Gordijn en de perestrojka.’

In december komen mooie dure boeken uit, opdat u uw decemberbonusje aanwendt om ze aan te schaffen. Dat moet u ook doen. Onder geen enkele kerstboom misstaat het deel De verhalen uit De Bezige Bij’s prachtige verzameld werk van Jorge Luis Borges. De gedichten zijn er al even en de essays liggen ook in de winkel. Alle schitterend vertaald door een team bestaande uit Barber van de Pol, Mariolein Sabarte Belacortu en Maarten Steenmeijer. Elke deel heeft twee leeslinten en is mooi gebonden met stofomslag, ze vallen goed open. Een bezit voor het leven. Ik stotter elders nog even door over mijn bewondering.

Deze zomer las ik mijn eerste Marilynne Robinson: Housekeeping, ik was danig onder de indruk, vooral door de duizelingwekkende manoeuvre aan het einde van het boek die heel subtiel het gehele boek op zijn kop zette, zoiets had ik nog nooit gezien. De gegevenheid der dingen, met  het beroemde interview dat Barack Obama met zijn lievelingsschrijver hield, is een boek over wat het betekent mens te zijn in onze tijd. ‘Hoewel cultuurpessimisme in de mode is, toon Marilynne Robinson dat onze toekomst gelukkig nog genoeg hoop en vertrouwen geeft. In De gegevenheid der dingen weet ze onze huidige maatschappij feilloos te doorgronden en ze laat zien wat humanisme, filosofie, calvinisme, theologie en (angst)cultuur ons gebracht hebben, en wijst ons nieuwe richtingen. Ze vraagt ons eerbied te hebben voor wie en wat we zijn: wezens van belang en waarde, ondanks onze dwalingen en vergissingen.’

Bij Marilynne Robinson weet je dat dit uitstekend beargumenteerd zal worden.

T. van Deel heeft een lange geschiedenis als poëziebespreker, universitair docent die decennialang groepen studenten over poëzie vertelde, (ik was een van hen)  en als dichter. Het was wat jaren terug sinds zijn laatste reguliere bundel verscheen. Deze bundel belooft in het lezen en waarderen van het eerste en het laatste gedicht veel goeds:

Vervlogen

Ik zag van een vlinder de schaduw
die over mijn vloerkleed bewoog –
zo beeldt leven zich in duister af
tegen het licht; onwetend wat het
voorstelt vervliegt het tot gedicht.

We zijn de bundel ingeholpen door een heel kleine gebeurtenis die zich heel groots tot poëzie verhoudt. En zo worden we uit de bundel geleid:

Het kind dat wij waren

Zojuist kwam ik mij tegen onverwacht
gelegen op mijn zij en pas geboren. Alles
moet nog komen. Ik kijk met onbewogen
ogen, handen gebald, naar de fotograaf.
Stralend witte mummie in een trappelzak.

Voor alles ertussen in zult u naar de winkel moeten.