Literair Nederland

Poëzie prijs

Tijdens de Nacht van de Poëzie ruim twee jaar geleden (2011), vertolkte Daniel Vis (1988) op larmoyante en zeer geloofwaardige wijze de jong overleden dichter Jotie ’t Hoofd; ‘Op een dag zal ik weg zijn / en wat dan? (…). Die nacht won Boris de Jong het kampioenschap Poetry Slam (waar is hij gebleven?). Daniel Vis’ debuutbundel verschijnt in april bij uitgeverij Prometheus en zaterdag 1 februari won hij het Kampioenschap Poetry Slam 2014. In juni zal hij Nederland vertegenwoordigen tijdens het Wereldkampioenschap Poetry Slam in Parijs.

In muziekcentrum Rasa te Utrecht streden acht dichters om de landstitel. Het NK Poetry Slam werd dit jaar voor de twaalfde maal gehouden en is onderdeel van de landelijke Poëzieweek. In de jury zaten dichter Ester Naomi Perquin, schrijver/cabaretier Arjen Lubach en dichter Andy Fierens.

Daniël Vis moest het in de finale opnemen tegen Gijs ter Haar. De finalisten gingen elkaar met woorden te lijf op het podium. Zowel Ter Haar als Vis kon op sympathie van de jury rekenen. Uiteindelijk won  Vis in de publieksstemming op een haarbreed afstand van Ter Haar. Vis won hiermee de landstitel Slampion 2014, een geldbedrag van 1000 euro en de wisseltrofee De Gouden Vink, vernoemd naar dichter en inspirator van poetry slam, Simon Vinkenoog.

Woensdag 5 februari a.s. treedt Daniël Vis samen met Antoine de Kom (VSB Poëzieprijs 2014), Paul Bogaert (Herman de Coninckprijs 2014) en de winnaar van de Turing Gedichtenwedstrijd op tijdens het Gedichtenbal, wat tevens het slotevenement is van de Poëzieweek 2014.

Foto: Alexander van der Linden.

Literaire prijzen

Antoine de Kom is de winnaar van de VSB Poëzieprijs 2014. De dichter krijgt de prijs voor de beste Nederlandstalige dichtbundel van het afgelopen jaar voor zijn bundel Ritmisch zonder string (Querido). Tijdens een feestelijke avond in het Stadhuis van Rotterdam ontving De Kom de prijs uit handen van burgemeester en juryvoorzitter Ahmed Aboutaleb. Aan de prijs is een geldbedrag van 25.000 euro verbonden en een glaskunstwerk van kunstenares Maria Roosen. Ook de dichters Maria Barnas, F. van Dixhoorn, Micha Hamel en Miriam Van Hee maakten kans op de prijs.

De jury was unaniem in het aanwijzen van Antoine de Kom als winnaar. “Door een zintuiglijke en krachtige beeldtaal, vermengd met slang en folklore, worden in Ritmisch zonder string vele werelden welhaast tastbaar.” Lovend spreekt de jury over De Koms diep verankerde engagement waarin ook plaats is voor spot waar het de rol van de dichter betreft. “Zijn voortdurende gevecht met zinsbouw en grammatica geeft zijn taal spanning, vaart en energie.” In Ritmisch zonder string klinkt een nieuw geluid waar grote behoefte aan is: “Dit is poëzie die erbij gebaat is zichtbaar te zijn in de wereld en veel wereld binnen brengt, deze poëzie verdient een wereldse beloning”, aldus de jury.

De jury bestaande uit Saskia de Jong, Hilde Keteleer, Joep Leerssen, Jan Rock en Ahmed Aboutaleb, nomineerden in november vijf van de in totaal 115 bundels die allen tussen 1 september 2012 en 31 augustus 2013 verschenen. Uit alle ingezonden bundels koos juryvoorzitter Ahmed Aboutaleb zijn 100 favoriete gedichten voor de bloemlezing De 100 beste gedichten. De uitgave van De Arbeiderspers en Stichting VSB Poëzieprijs is tijdens de uitreiking gepresenteerd en is vanaf vandaag verkrijgbaar in de boekhandel.

Frankrijk: Reis naar het einde van nacht en De wereld als markt en strijd

In de avonduren op de camping in Normandië las ik de Nederlandse vertaling van Reis naar het einde van de nacht (1932) van Louis-Ferdinand Céline. Het invloedrijke boek maakte zo’n indruk dat ik op vakantie geen ander boek meer heb gelezen toen ik het uit had. Ik maak een vergelijking met het debuut van Michel Houellebecq, die door Céline beïnvloed is.

De nieuwsgierige, immer ontevreden en rusteloze hoofdpersoon Bardamu neemt je mee naar de absurditeiten van de Eerste Wereldoorlog, waarin de autoriteiten de naïeve en machteloze soldaten aanmoedigen om zich voor volk en vaderland te laten afslachten aan het front. Bardamu heeft daar echter geen zin en weigert nog langer mee te doen aan de zinloze strijd, wat hem de minachting van zijn vriendinnetje Musyne oplevert. Bardamu, die in het boek terugblikt op zijn jonge jaren, zegt: ‘Ontegenzeglijk werkt de oorlog op hun eierstokken, ze eisten helden, en ook al was je dat absoluut niet, je moest toch net doen alsof, of anders hing het ergste en schandelijkste lot je boven ’t hoofd’. De Reis staat vol met dit soort scherpe en meedogenloze commentaren op het menselijke gedrag, die vrijwel altijd, aangenaam of niet, hout snijden. Céline toont ons de wereld als een grote komedie, waarin mensen constant bezig zijn om de lage motieven waardoor ze worden gedreven te verhullen.

Bardamu wil weten hoe de wereld daadwerkelijk in elkaar zit en dat brengt hem geregeld in de problemen. Wanneer hij genoeg heeft van de oorlog, vertrekt hij per schip naar de tropen, waar hem een nieuw avontuur te wachten staat. Aan boord krijgt hij het aan de stok met zowat de hele bemanning, feestvierende koloniale ambtenaren die zich bedreigd voelen door de mysterieuze, zwijgende vreemdeling die wel betaald heeft voor de overtocht. Zodra iedereen misbruik maakt van zijn positie (de privileges van een ambtenaar) is er immers niets aan de hand, maar een spelbreker als Bardamu gooit roet in het eten. Ze voelen zich betrapt en willen van de ‘verrader’ af. Kort gezegd: Bardamu haalt zich de grootste ellende op de hals door zich aan de regels te houden. Later, wanneer hij dokter is in een arme voorstad van Parijs, weten zijn patiënten hem zover te krijgen onbetaald te werken. Je kunt toch niets vragen van een arme sloeber? redeneert de jonge arts. Bardamu wordt er steeds weer ingeluisd. Wanneer hij bij een schimmig zaakje betrokken raakt, laat hij echter zijn goede intenties varen. Dan kiest hij er bewust voor om ‘verder te gaan in de nacht’.

Célines aandacht voor de schaduwzijde van het bestaan, voor ziekte, dood en verval, zien we terug in het oeuvre van de hedendaagse Franse auteur Michel Houellebecq, die als provocateur menig heilig huisje omver heeft geworpen. Bij het grote publiek is hij doorgebroken met zijn tweede roman Elementaire Deeltjes (1998), waarin de auteur aan de hand van de halfbroers Bruno en Michel vileine kritiek levert op de liberale verworvenheden sinds de studentenopstanden van mei 1968, toen de bestaande maatschappelijke orde het moest ontgelden. Volgens Houellebecq heeft de ineenstorting van de oude maatschappelijke structuren, waarbinnen individuen hun leven zin konden geven, alleen maar geleid tot de hegemonie van de markt, die weer alle ruimte geeft aan de dierlijke, onbeschaafde aard van de mens. Mensen (lees: mannen) zijn concurrenten, zelfs rivalen van elkaar, die met elkaar strijden om de beste banen en de mooiste vrouwtjes. De verliezers van deze strijd, die in Houellebecqs boeken centraal staan, leiden een gedesoriënteerd bestaan zonder liefde, seks of sociale contacten.

In Houellebecqs debuut De wereld als markt en strijd (1994) zijn al deze ingrediënten al in korte, bondige vorm aanwezig. De ik-persoon, die zich presenteert als het alter ego van de schrijver, vertelt over zijn kleurloze bestaan als werknemer van een softwarebedrijf en zijn collega Tisserand, met wie hij op werkreis gaat naar Rouen, een stad ten Noordwesten van Parijs. Tisserand heeft het financieel goed voor elkaar, maar door zijn uiterlijk en zijn gebrekkige sociale vaardigheden heeft hij nog nooit seksueel contact gehad met vrouwen, wat hem mateloos kwelt. De ik-persoon, die zijn eigen leven ook als mislukt beschouwt, probeert zijn collega ervan te overtuigen een daad te stellen waarmee hij zijn frustraties voorgoed wegneemt.

Kun je beide romans, gezien hun afrekening met de maatschappij, cynisch noemen? De hoofdpersoon van De wereld als markt en strijd koestert een zelfverklaarde haat tegen de wereld, die hem er ook toe brengt Tisserand te overtuigen van zijn daad. De moderne samenleving heeft van het leven een war of all against all gemaakt, waarbij het recht van de sterkste geldt. Maar in De Reis overheerst de ontnuchtering, teleurstelling van Bardamu over het gewone volk dat zich steeds weer door de autoriteiten laat bedriegen en bestelen, maar dat zelf ook toepast op anderen. Iedereen is uit op zijn eigenbelang. De mensen hebben wel liefde voor anderen in zich, het enige wat volgens de verteller Bardamu een mens boven de zinloosheid van zijn eigen bestaan doet uitstijgen, maar die stoppen ze uit angst weg. De enkele keer dat Bardamu geconfronteerd wordt met oprechte, onbedorven naastenliefde, weet hij zich daar zelf ook geen raad mee.

Hoewel Houellebecqs debuut geschreven is in een droge, formele maar directe stijl, is Reis naar het einde van nacht alleen al door de talrijke metaforen, overdrijvingen en treffende vergelijkingen een genot om te lezen. Célines sarcasme gaat, anders dan bij Houellebecq, vrijwel altijd gepaard met humor. Over de middenstandsvrouwen die ’s ochtends naar de markt gaan met de tram, schrijft hij: ‘Zo rijden ze samengeperst als vuilnis in die metalen bak heel Rancy door, en zitten er met z’n allen flink in te stinken, vooral als ’t zomer is.’ Célines taalgebruik is door generaties schrijvers geprezen om zijn levendigheid, waarmee de auteur volgens Simone de Beauvoir ‘een nieuw instrument had gesmeed’. Genoeg redenen dus om dit bijzondere boek in de vakantie, wanneer je daar de tijd voor hebt, te lezen.