Literair Nederland

Honderd jaar tussen ontnuchtering en tegenbeeld
Een koor van vrouwenstemmen

Dagblad Trouw verwent haar boekenliefhebbers, want hun ‘Trouwbibliotheek’ is onlangs uitgebreid met de serie ‘Vrouwenstemmen’. De tien boeken die hierin verschenen zijn beslaan een periode van honderd jaar: tussen ‘De Ontnuchtering’ van Kate Chopin en ‘Tegenbeeld’ van Pat Barker zit precies een eeuw. Trouw heeft tien schrijfsters uit binnen- en buitenland geselecteerd, waarvan de meesten nog in leven zijn, die in hun werk de ‘vrouwelijke stem’ laten horen. ‘Tien sterke vrouwen die zich durfden uit te spreken en daarmee weerklank vonden bij zowel vrouwen als mannen,’ is op de website te lezen.

Uiteraard zou de lijst aangevuld kunnen worden met een keur van andere indrukwekkende schrijfsters. Ellen Ombre bijvoorbeeld of Renate Dorrestein. Marilyn French of Benoîte Groult. Tja, er moeten nu eenmaal keuzes gemaakt worden en dat heeft Trouw prima gedaan.

Sterk aan de keuze voor deze tien is, dat er ongelofelijk veel onderwerpen aan de orde komen die de afgelopen eeuw een belangrijke rol gespeeld hebben. Kolonialisme, vrouwenkiesrecht, beide wereldoorlogen, de seksuele revolutie, abortus, incest, echtscheidingen, het glazen plafond, immigratie, racisme, en (homo)erotiek, nagenoeg alle belangrijke thema’s passeren de revue. Daarnaast geeft de serie een mooi beeld van honderd jaar literaire ontwikkelingen. De 19e-eeuwse zinnen van Kate Chopin slepen ons mee naar Virginia Woolfs ‘stream of conciousness’ en via de fragmentarische compositie van Astrid Roemer komen we terecht bij de levendige stijl van Erica Jong.

Carry van Bruggen overleed toen Fay Weldon twee jaar was en het is interessant hun boeken uit respectievelijk de eerste en tweede feministische golf: ‘Een coquette Vrouw’ en ‘Praxis’ naast elkaar te zetten.

Allereerst valt de stijl op. Waar Van Bruggen lange zinnen en uitvoerige beschrijvingen bezigt, flitst Weldon door het verhaal heen. Zij schrijft vlot en kernachtig en sleept de lezer mee, terwijl Van Bruggen stilstaat bij diepzinnige gedachten en inhoudelijke discussies. Beiden beheersen hun eigen stijl zeer goed en schrijven sterke dialogen.

Inhoudelijk zou je denken dat hoofdpersoon Praxis in de jaren zeventig meer haar ‘mannetje’ staat dan Ina (Een coquette Vrouw) aan het begin van de eeuw. Dat is niet helemaal waar. Beide vrouwen worden door hun mannelijke partners gestimuleerd te studeren of te werken, zolang het huishouden er maar niet onder lijdt. In felle discussies met haar Egbert durft Ina hem van repliek te dienen, terwijl Praxis haar schouders laat hangen en de vaatdoek maar weer oppakt na een ruzie met Willy of Ivor of Philip.

Dit zegt waarschijnlijk alles over de auteurs. Carry van Bruggen heeft met Een coquette Vrouw een fel relaas over haar eigen huwelijk met en echtscheiding van de journalist Kees van Bruggen geschreven. Geen wonder dat het er soms hard aan toegaat. Fay Weldon neemt in al haar boeken de mannen op de hak, maar veegt ook de vloer aan met vrouwen die weigeren van hun fouten te leren. Feit blijft dat zowel Praxis als Ina worden gemangeld door de heersende mannennormen en beide doen er uiteindelijk alles aan om hun benauwde wereld te ontvluchten, zodat we ons terecht af kunnen vragen of er in voor vrouwen nou wel zoveel veranderd is in honderd jaar.

Kortom: ‘Vrouwenstemmen’ is een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in de strijd tussen de seksen, de positie van vrouwen in de afgelopen eeuw, maar is ook voer voor literatuurliefhebbers.

Hier volgt een overzicht in volgorde waarin de boeken in de serie gepubliceerd zijn.
– Marion Bloem – Geen gewoon Indisch Meisje (1983) Marion Bloem (1952) is psychologe en schrijfster. Ze heeft zowel wetenschappelijke artikelen als schoolboeken en jeugdromans op haar naam staan. Ook schreef ze enkele korte filmscenario’s. Indië is een van haar vaste thema’s.
– Virginia Woolf – Naar de Vuurtoren (To the Lighthouse) 1927
Virginia Woolf (1882 ?1941) was een Britse schrijfster en feministe. Tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog was Woolf een belangrijk persoon in het literaire leven van Londen. Ze was een lid van de Bloomsbury-groep. Haar boek ‘A Room of Ones Own’, vertaald als ‘Een Kamer voor Jezelf’, betekende veel voor de vrouwenliteratuur.
– Erica Jong – Het ritsloze Nummer (Fear of Flying) 1973
Erica (Mann) Jong (1942) is een Amerikaanse schrijfster. Zij schreef aanvankelijk poëzie en is zich later gaan toeleggen op fictie en non-fictie. ‘Fear of Flying’ was haar romandebuut en de pers noemde haar naam vanaf dat moment in een adem met John Updike en Henry Miller. – Astrid Roemer – Over de Gekte van een Vrouw 1982 Astrid Roemer (1947) komt uit Suriname en woont vanaf 1966 in Nederland. Haar thuisland, racisme en homo- en heteroseksualiteit behoren tot haar belangrijkste thema’s. Momenteel is ze actief in GroenLinks.
– Kate Chopin – De Ontnuchtering (The Awakening) 1899
Kate Chopin (1851 – 1904) was een Amerikaanse schrijfster met een bewogen leven. Ze schreef korte verhalen en romans over liefde en seksualiteit. In het puriteinse Amerika werd ze daar aanvankelijk om verguisd.
– Fay Weldon – Praxis 1978
Fay Weldon (1931) is een feministische Engelse schrijfster. Haar boeken gaan vaak over vrouwen die door de patriarchale structuur van de samenleving in het nauw komen. Ze schrijft venijnig en vol humor. Haar boek The She-devil is verfilmd.
– Nathalie Sarraute – Kindertijd (Enfance) 1983 Nathalie Sarraute (1900-1999) was een Franse schrijfster van Russische origine. Zij is een van de grondlegsters van de ‘nouveau roman’: voorzichtig geformuleerd proza in de vorm van egodocumenten.
– Carry van Bruggen – Een coquette Vrouw 1915 Carry van Bruggen (1881 – 1932) was een Nederlandse schrijfster. Ze was een begaafd denker en auteur en haar essayistische werk Prometeus werd zeer gewaardeerd. Zij werd ook wel de Nederlandse Virginia Woolf genoemd.
– Elfriede Jelinek – De Uitgeslotenen (Die Ausgesperrten) 1980
Elfriede Jelinek (1946) is een Oostenrijkse schrijfster en schrijft voornamelijk romans en toneelstukken. Zij wordt gerekend tot de belangrijkste moderne Oostenrijkse schrijvers. In haar werk schuwt ze het geweld niet, maar humor zorgt voor evenwicht. Haar roman De Pianiste is verfilmd.
– Pat Barker – Tegenbeeld (Double Vision) 2003 Pat Barker (1943) is een Engelse schrijfster en historica. Haar Regeneration trilogy, vertaald als De weg der Geesten, is wereldberoemd. Haar boeken gaan vaak over oorlog en geweld, vertelt op een serieuze en observerende toon. Meer informatie: http://boekrecensies.trouw.nl 

Pauline van der Lans

Curacaose auteur Boeli van Leeuwen vijfentachtig jaar: ‘Niet kijken, maar zien’

Wie gelooft in ‘het hogere’ van het establishment en van ‘hoogwaardigheidsbekleders’, zal hopelijk aan het denken gezet worden door het werk van de Curaçaose auteur Boeli van Leeuwen (1922).

Zijn blik naar samenlevingen is altijd kritisch in zijn romans waarin dronkenlappen en zwervers favoriete personages zijn, alsmede witte Curaçaoënaars die zich ontheemd kunnen voelen in de zwarte samenleving van het eiland, maar er toch altijd weer terugkeren.

Van Leeuwen is een gedreven auteur die op zoek is naar het wezenlijke van de mens en van God. Op 10 oktober werd hij vijfentachtig jaar, ter gelegenheid waarvan hem door het Nederlandse Fonds voor de Letteren een ‘eregeld’ werd toegekend. Zijn werk bestaat uit vijf romans, een dichtbundel, een novelle en veel verhalen en beschouwingen. Zijn laatste roman is Het teken van Jona(1988).

De grootvader van Boeli van Leeuwen kwam in 1887 naar Curaçao, waar hij na een lange carrière gezagvoerder van het eiland werd. Zijn vader was ambtenaar. Boeli ging al in 1936 naar Nederland om daar onderwijs te volgen. Hij maakte de Tweede Wereldoorlog mee met alle verschrikkingen. Hij studeerde rechten en werkte beurtelings in Nederland en Curaçao. In 1976 werd hij benoemd tot secretaris van het eilandgebied Curaçao, welke functie hij tot zijn pensioen in 1982 vervulde.

Daarnaast is hij een van de vooraanstaande Nederlandstalige Caraïbische auteurs. De eerste roman van Boeli van Leeuwen, De rots der struikeling, verscheen in 1959. De hoofdpersoon is een onevenwichtige jongeman, blanke Curaçaoënaar, die vaak van woonplaats verwisselt en tenslotte stikt in een rivier in Venezuela, waar hij diamanten zoekt. Dit debuut is in 1961 bekroond met de Vijverbergprijs. Ook de twee volgende romans, Een vreemdeling op aarde (1962) en De eerste Adam (1966) gaan over displaced persons, rusteloze figuren. Uit de tweede creatieve periode van Van Leeuwen stammen de romans Schilden van leem (1985) en Het teken van Jona (1988). De laatste roman heb ik nu herlezen. Het verhaal gaat over een oudere Curaçaose man die, evenals zijn schepper, gepensioneerd bestuursfunctionaris en schrijver is. Hij zwerft graag door volksbuurten en verkeert met zwervers en armen.

Door snel ingrijpen redt hij het leven van een rijke grootgrondbezitter uit een fictief Zuid-Amerikaans land. Deze macho in de bloei van zijn leven biedt zijn redder een reisje naar zijn land aan. Daar, in een zogenaamde heilstaat, komt hij erachter dat solidariteit met de armen zijn eigenlijke levensdoel is. Terug op Curaçao richt hij dan ook een feestmaal aan voor de armen met wie hij zich solidair voelt. Zelf zuipt hij zoveel op z’n feest dat hij in de bak terechtkomt, vanwege zijn status maar voor een nachtje.

De roman zit vol bijbelse en literaire symboliek, zoals ook het andere werk van Van Leeuwen. ‘Kunst overwint de dood’ is een van zijn motto’s. Boeli van Leeuwen is een voorbeeld voor schrijvers uit de Caribische regio. Hij dramt niet over ‘westers’ en ‘van ons’, maar beschrijft de universele onvolkomenheid van mens en samenleving, waarin soms hoop gloort, met name inHet teken van Jona. De problematiek van de lichtkleurige Curaçaoënaar komt van binnen uit en is doorleefd. Altijd heeft hij invloed ondergaan van grote schrijvers uit de wereldliteratuur die voor hem een voorbeeld zijn: aanvankelijk van de Franse existentialisten Sartre en Camus en de Rus Dostojewski, later vooral van Zuid-Amerikanen met Márquez als favoriet.

Ook de Amerikaanse prozaschrijver Melville speelt voor hem een belangrijke rol. Diens kapitein Ahab uit Moby Dick (1851) jaagde op een witte walvis. In Van Leeuwens Het teken van Jona is de walvis een sterk symbool volgens de christelijke traditie. De vis in het algemeen en de walvis in het bijzonder staat voor Jezus, die voor Van Leeuwen belangrijk is als mens.

Boeli van Leeuwen is een Curaçaose profeet vol universele wijsheid. Zijn ogen kijken niet, maar zien, zoals het vrouwelijke personage Laila in Het teken van Jona de hoofdpersoon typeert, die veel weg heeft van de schrijver.

Eerder verschenen in de Ware Tijd-Literair, op 20 oktober 2007. em Els Moor is hoofdredacteur van dWT-L, de literaire pagina van Surinames grootste dagblad de Ware Tijd. Zij is meer dan twintig jaar aan de kweekschool verbonden geweest. Voor het literatuuronderwijs werkte ze mee aan de methode Fa yu e tron leisibakru (Hoe je een leesgek wordt).

Door Pauline van der Lans

Doris Lessing (1919) heeft de Nobelprijs voor Literatuur gewonnen, op 10 december 2007 wordt deze prestigieuze prijs in Stockholm uitgereikt.

Doris Lessing is vooral beroemd geworden door haar roman The Golden Notebook, in Nederland vertaald als Het Gouden Boek. Als dit boek in 1962 in Amerika en Engeland verschijnt, breekt de hel los. De roman wordt omarmd door de vrouwenbeweging en verguisd door de gevestigde orde van literatoren. Het is een enorm complexe roman waarin Lessing gebruik maakt van verschillende technieken: een alwetende verteller, perspectiefwisselingen, alter ego’s, dagboekvorm en dromen. Hoewel veel lezers het als een uitdaging ervaren om te puzzelen, vinden veel recensenten het maar niks.

Lessing heeft met Het Gouden Boek bewust een veelomvattende roman willen schrijven over de sociale en psychologische onrust van de jaren na de Tweede Wereldoorlog. Zelf ervaart ze deze periode als uitermate vervreemdend en het boek wemelt dan ook van de maatschappelijke thema’s: Afrikaanse achtergronden en racisme, Koude Oorlog problematiek, de pre-stalinistische linkse politiek, het keurslijf waar vrouwen in gevangen zitten, de rol van het marxisme en communisme en de heksenjacht van de toenmalige president van de Verenigde Staten, Joseph McCarthy. Deze thema’s werken door naar het individu en zo brengt ze haar hoofdpersonen in contact met de volgende onderwerpen: psychoanalytische ontwikkelingen en de rol van dromen, vrouwelijke seksualiteit (clitorale en vaginale orgasmen), menstruatie en het hele spectrum van communicatie tussen vrouwen en mannen.

In de herziene versie die in 1971 verschijnt, schrijft Doris Lessing een uitgebreid voorwoord, waarin ze de structuur toelicht en tevens ingaat op de ontvangst van de roman. Ze geeft aan dat ze niet van plan was een feministisch boek te schrijven. Ook pareert ze de negatieve meningen: de lezer moet echt verder, dieper lezen om de kern te pakken te krijgen. In 1963 verschijnt de verhalenbundel A Man and two Women. In het verhaal To Room Nineteen zijn de (onbedoelde) feministische invloeden van Het Gouden Boek te lezen. De wens van de hoofdpersoon om een eigen kamer te hebben, zodat ze kan ontsnappen aan het keurslijf van huismoeder zijn, verwijst sterk naar A Room of Ones Own van Virginia Woolf. Even een zijweggetje: in zijn boek The Hours (De Uren), verwijst schrijver Michael Cunningham niet alleen naar de roman Mrs. Dalloway van Virginia Woolf, maar ook naar het verhaal van Lessing. Eén van zijn hoofdpersonen huurt een hotelkamer en ja hoor, het is kamer 19.

In veel van Lessings werk wordt gerefereerd aan haar Afrikaanse achtergrond. Ook de invloeden van het communisme zijn merkbaar. Al haar werk staat in het teken van grote maatschappelijke betrokkenheid en de lijst met literaire prijzen die ze gewonnen heeft is lang. Dit jaar wordt daar dan eindelijk de Nobelprijs voor Literatuur aan toegevoegd. Al sinds het verschijnen van Het Gouden Boek was ze een serieuze kandidaat. Naar verluid heeft ze de felbegeerde prijs nooit gewonnen, omdat ze zich later is gaan toeleggen op het schrijven van het in vele ogen onliteraire genre science fiction: The Canopus in Argos Series (1979, 1983).

Om terug te keren tot het realistische genre, heeft ze enkele romans onder het pseudoniem Jane Somers gepubliceerd. Doris Lessing is nog steeds actief als schrijfster. In 2005 verscheen haar 55e titel: The Story of General Dann and Mara Daughter, Griot and the Snow Dog’.

Doris Lessing (Doris May Taylor) werd in 1919 in Perzië, het huidige Iran, uit Engelse ouders geboren. Ze bracht daar haar jeugd door, tot het moment dat ze met haar familie verhuisde naar Rhodesië (Zimbabwe). Ze zat tot haar vijftiende op school en hield het toen voor gezien. Ze heeft verschillende banen gehad, maar haar hart lag bij het schrijven. In 1949 verhuisde ze naar Engeland, waar een jaar later haar veelbesproken debuut The Grass is Singing verscheen. Zij wordt terecht gezien als een van de grootste naoorlogse schrijvers. Haar oeuvre is veelomvattend en de vijfdelige semi-autobiografische romancyclus The Children of Violence (1952-1969) wordt als haar meest substantiële werk gezien. Doris Lessing is twee keer getrouwd geweest en heeft drie kinderen. Ze is 87 jaar oud en woont in Noord-Londen.

Hopelijk is het winnen van de Nobelprijs een goede reden om aan haar werk te beginnen, of het te herlezen. Met name Het Gouden Boek is nog schokkend actueel. Maar laten we vanavond eerst een fles goede wijn ontkurken om te toosten op deze grande dame van de literatuur. Hulde.

De romans van Doris Lessing zijn in het Nederlands vertaald en worden uitgegeven door uitgeverij Prometeus/Bert Bakker.

Boeken over slavernij uit verleden en heden: een opfrisser voor leerkrachten
Boeken over de slavernij vormen interessant materiaal voor zelfstandig onderzoek naar het verleden door studenten van beroepsopleidingen en leerlingen van scholen, iedere groep op zijn eigen niveau. Daarom volgt hieronder een selectie uit beeldend en literair werk over de slavernij uit verschillende tijdperken. Bij deze selectie ligt de nadruk op de Surinaamse invalshoek. We hebben ons voornamelijk gebaseerd op twee bronnen. Eveline Bakker e.a.: Geschiedenis van Suriname. Van stam tot staat (1993). Dit boek bevat zelfs een apart hoofdstuk: ‘Verschillende beelden van de slavernij' (p. 58-60). Uiteraard hebben we ook Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur geraadpleegd, het naslagwerk van Michiel van Kempen.

Hoe keek men in de tijd zelf?
Er bestaat beeldend en geschreven materiaal uit de tijd van de slavernij. Hierin krijgen we de visie van niet-slaven, buitenlanders in Suriname. John Gabriël Stedman maakte in de 18de eeuw deel uit van een legereenheid die vanuit de Republiek naar Suriname gestuurd was om de marrons te bestrijden. Hij tekende en beschreef onder andere wrede martelingen. Zijn liefde voor de slavin Joanna bevestigt zijn voor die tijd ambivalente houding ten aanzien van de slavernij.
Uit de 19de eeuw is Willem Eduard Winkels belangrijk. Hij ging in 1839 naar Suriname en vond emplooi als blankofficier. Al gauw begon hij zijn belevenissen vast te leggen door te tekenen, te schilderen en te schrijven. Een principieel tegenstander van de slavernij was hij, evenals Stedman, niet. Hij had wel bezwaren tegen de behandeling van de slaven. Uit 1840 is zijn satirische boekje De tooverlantaarn van Mr Furet. 21e glaasje. De blankofficier. Het boekje is nooit uitgegeven, maar het manuscript met een serie van 18 ovale tekeningen wordt bewaard in het archief van het Surinaams Museum in Paramaribo, Suriname. In 1994 werd het materiaal tentoongesteld, inclusief de presentatie van ‘De Tooverlantaarn’. Ook werd een editie van ‘Mededelingen van het Surinaams Museum’ (no. 53, juni 1994) aan dit beeldende en humoristische werk gewijd.

De verlichting
Binnen de Europese verlichting verscheen er nogal wat werk dat de slavernij als onderwerp heeft. Dat heeft natuurlijk te maken met het beginnend denken over vrijheid (en gelijkheid en broederschap) vanuit Frankrijk. In Engeland heeft Aphra Behn (1640-1689) blijvende bekendheid gekregen door haar Oroonoko, or the royal slave (1688), het tragische en romantische verhaal over de verboden liefde tussen Afrikaanse prins Oroonoko en zijn geliefde Imoindre. Los van elkaar worden ze als slaaf verkocht. Ze ontmoeten elkaar weer in slavernij in Suriname. Door Albert Helman werd het verhaal vertaald in het Nederlands onder de titel: Oroenoko of de koninklijke slaaf (1983). En dan Candide ou l’optimisme (1759) van de Franse verlichtingsfilosoof Voltaire, ook vertaald in het Nederlands. Hij richtte zich in zijn geschriften tegen starre dogma’s en voor het gezond verstand, voor grotere verdraagzaamheid en tegen de wreedheden die in naam van de religie werden begaan. Candide is een satire op de gedachte van de filosoof Leibnitz dat ‘onze wereld de beste der werelden is’. Ook de slavernij in Suriname krijgt een behoorlijke veeg uit de pan in de ontmoeting tussen Candide en de mismaakte suikerslaaf: ‘Hoe duur was de suiker’!

Orale traditie
Wat deden de slaven zelf? Zij hadden hun orale vertellingen voor op de ‘bakadyari’ (op het achtererf). Anansi de spin was (en is) een echte identificatiefiguur, die iedere vorm van verzet tegen de meester verbeeldt. De slavernijverhalen van de Srananverteller Alex de Drie zijn vertaald en uitgegeven door Trudi Guda. Zij heeft, als Trudi Martinus-Guda, in 2005 ook een belangrijk stuk slavencultuur in beeld gebracht met haar rijk geïllustreerde boek: Drie eeuwen banya. De geschiedenis van een Surinaamse slavendans.

Romans
Vanaf de 19de eeuw verschijnen er romans over de slavernij. Bekend is pater Rikken die Codyo de brandstichter (1902) en Ma Kankantrie (1905) als feuilletons liet verschijnen in ‘De Surinamer’. Het wordt hoog tijd dat deze romans op een eigentijdse manier uitgegeven worden.
Albert Helman publiceerde in 1931 zijn nog steeds veelgelezen roman De stille plantage, die hij in 1952 bewerkte tot De laaiende stilte. In 1934 verscheen Wij slaven van Suriname van Anton de Kom, dat in 1990 door uitgeverij Contact heruitgegeven werd. Beide werken klagen de onmenselijkheid van de slavernij aan en roepen op tot solidariteit. Helaas is dat nog steeds actueel.
Prachtig is de novelle Tata Colin (1982) van Ruud Mungro over de Coroniaans slaaf-held, een verhaal dat een mythische dimensie krijgt.

Onze tijd
Cynthia Mc Leod is heden ten dage degene die voor een groot publiek de geschiedenis, inclusief de slavernij, tot leven roept. Hoe duur was de suiker was haar meteen inslaande debuut. Maar ook Vaarwel Merodia (1994) en De vrije negerin Elisabeth, gevangene van kleur geven beelden van de slavernij die tot discussie kunnen leiden. In 2002 verscheen een boek van haar en de Antilliaan Carel de Haseth, Slavernij en de Memorie, met achtergrondinformatie en een verhaal. Ook Ter dood veroordeeld (2000) van John de Bye is interessant, omdat de slavernij een rol speel vanuit de Joodse planters.

Voor de jeugd
Voor de hogere klassen van de lagere school en lagere mulo zijn er jeugdboeken waarin de slavernij een rol speelt: Veren voor de piai (1992) van Ismene Krishnadath, dat speelt in de 17de eeuw tussen inheemsen, slaven en meesters. De vervlechting tussen realiteit en fantasie maakt het tot een bijzonder boek. Ook Sisa van Joyce Pool ( Nederlandse met Surinaamse moeder) is zo geschreven dat jongeren er zich mee kunnen identificeren. Het speelt in de chaotische tijd dat Frankrijk Suriname binnenviel, in de 18de eeuw.

Dvd’s
Er is een dvd over de stadswandelingen en plantageboottochten onder leiding van Cynthia Mc Leod. Mooi materiaal, omdat jongeren van nu participeren. En recent is de mooie film van Diego Pos op dvd ‘Ongewisse tijd’, over zijn zoektocht naar zijn joodse voorvaderen in de slaventijd.

Els Moor

Els Moor is hoofdredacteur van ‘dWT-L’, de literaire pagina van Surinames grootste dagblad de Ware Tijd. Zij is meer dan twintig jaar aan de kweekschool verbonden geweest. Voor het literatuuronderwijs werkte ze mee aan de methode Fa yu e tron leisibakru(Hoe je een leesgek wordt). Deze bespreking is eerder gepubliceerd in ‘dWT-L’.

1900-1982

Voor iemand met zijn literaire reputatie is hij snel in de vergetelheid geraakt. Maurice Gilliams werd onderscheiden met de Grote Prijs der Nederlandse Letteren, hem in 1980 door Koningin Beatrix uitgereikt in het Paleis op de Dam, werd door Koning Boudewijn in de adelstand verheven, kreeg in 1970 de Constantijn Huygensprijs voor zijn gehele oeuvre en zijn werk werd door zijn eerste biograaf, goede vriend en schrijver Pierre H. Dubois gerekend ‘tot het meest superieure dat de Nederlandse letteren van de twintigste eeuw heeft opgeleverd’. Je zou derhalve zeggen dat de boeken van Gilliams herdruk op herdruk hebben beleefd en door iedereen met enige interesse in die Nederlandse letteren zijn stukgelezen, maar dat is niet het geval. Zijn bekendste werk, Elias of het gevecht met de nachtegalen, is wat je noemt een geheimtip, een boek dat je gelijkgestemden aanbeveelt, maar nooit een plaats op welke ranglijst dan ook zal veroveren.

Gilliams is dan ook niet bepaald een publieksauteur. ‘Nooit is het mij erom te doen geweest in de literaire actualiteit aanwezigheid af te dwingen’, in zijn eigen woorden. Het is hem nooit te doen geweest om erkenning. Hij heeft geschreven voor zichzelf, om zichzelf vorm te geven misschien, om zin te geven aan een verleden dat anders nog ongrijpbaarder was geweest, misschien uit de onuitroeibare behoefte zichzelf te duiden, maar in ieder geval niet om een publiek te behagen. Het schrijven had een zeer particuliere functie voor hem, kennelijk, en wij als lezers mochten zo nu en dan toekijken, als hij dat wat hij schreef tenminste niet prijsgaf aan de vlammen. In een brief aan Pierre H. Dubois schrijft hij: ‘De harmonie waar ik behoefte aan heb laat zich niet vinden. In vele van die steeds weergekeerde, moeilijke momenten heb ik er geen zonde van gemaakt vroeger en later werk de kachel in te stoppen’.

 Je zou kunnen zeggen dat Gilliams een heel leven lang strijd heeft gevoerd met het vinden van de juiste vorm. Als hij die had gevonden, dan was hij stellig tot een soort Vlaamse Proust uitgegroeid: al zijn prozaboeken maken uiteindelijk deel uit van één en hetzelfde werk, van Elias of het gevecht met de nachtegalen tot Gregoria of een huwelijk op Elseneur. Uiteindelijk was al het prozawerk nauw met elkaar verwant, maar Gilliams vond nooit die ultieme vorm waar hij zo naar zocht en verbrandde keer of keer de teksten waar hij niet tevreden over was: ‘Tijdens een zware depressie heb ik een hoop werk uit vele jaren vernietigd; twee grote plasticzakken vol (…) Gregoria is toevallig aan de vernietiging ontsnapt’, schrijft Gilliams in 1980, vlak voor zijn dood, aan zijn goede vriend Dubois.

 Gregoria of een huwelijk op Elseneur is het laatste boek dat van Gilliams verscheen, in 1991, bijna tien jaar na zijn dood. ‘Een essayistisch roman-gedicht over de misère in mijn eerste huwelijk’. Het is de best denkbare omschrijving. In bijna vierhonderd Proustiaans gevoelige bladzijden doet Gillams verslag van een mislukt huwelijk. Hij was al in de jaren dertig begonnen met schrijven aan het boek en had het een leven lang bijgeschaafd. Toen hij stierf werkte hij aan de achtste versie, nog steeds onzeker over de vraag of het nu wel of niet gepubliceerd moest worden.

 Maar ook al wordt zijn laatste boek goed ontvangen, het zal nooit de reputatie krijgen van Elias of het gevecht met de nachtegalen. Dat blijft Gilliams onbetwiste meesterwerk. In dat boek gebeurt hoegenaamd niets. Elias beschrijft hoe hij zijn dagen slijt op een kasteeltje waar hij samen met twee tantes en zijn neef Aloysius woont, met wie hij papieren bootjes vouwt en op het water laat afdrijven. Toegegeven, er gebeurt in het boek wel iets meer dan dat, maar duidelijk is dat het niet de handelingen zijn die het zo meesterlijk maken. Het meesterlijke zit in de nergens expliciet benoemde bewondering, ja misschien zelfs verliefdheid die Elias voelt voor zijn neefje Aloysius, maar vooral ook in hoe overtuigend Gilliams het jongetje van binnenuit beschrijft. Thomas van den Bergh verwoordde het een paar jaar geleden alsvolgt: ‘Het verhaal wordt vanuit het perspectief van de kleine jongen verteld, en omdat die zo rijk is aan gevoelens, is ook zijn perceptie van de werkelijkheid steeds vol van emotie en zintuigelijke ervaringen’.

 Het grote werk is er nooit gekomen, heeft nooit de gewenste vorm gekregen, maar we hebben wel een paar prachtige brokstukken overgehouden. Bovendien heeft Gilliams heel veel gedichten nagelaten. Uiteindelijk was hij een dichter. Zijn proza bewees dat des te meer. Over zijn poëzie zei hij: ‘Ik houd van poëzie waarvan de dichter de sleutel in het graf meedraagt, die een "uitstraling" op mij doet gevoelen, gelijk ertsen in de grond.’ Dubois laat op die woorden de opmerking volgen dat het werk van Gilliams een rijk gebergte is dat voorlopig nog niet ontgonnen is. Dat moge in ieder geval blijken uit de hernieuwde biografische interesse die er voor hem is: uitgeefster Annette Portegies (tot voort kort Meulenhoff, nu Querido) schrijft een biografie over hem. Uit haar onderzoek tot nu toe blijkt niet alleen zijn werk nog vol onopgeloste raadsels, ook in zijn persoonlijk leven valt nog veel nieuws te ontdekken: Portegies kwam erachter dat Gilliams een geheime liefde had en dat uit die verbintenis een zoon is voortgekomen. Misschien voorzien dat soort biografische details in een andere dan een literaire behoefte, maar daar staat weer tegenover dat werk en leven nauw met elkaar verbonden zijn: voor wie graag de sleutel van zijn poëzie meeneemt in het graf, zal het ook geen probleem zijn een buitenechtelijk kind te verzwijgen. Hoe dan ook, de literatuur vaart wel bij die houding; voor de literatuur kan niet genoeg verborgen blijven.

‘Ik weet écht niet meer wat ik allemaal gedaan heb!’ Thea Doelwijt (1938, Den Helder) is een Surinaamse schrijfster/theatermaakster die haar sporen meer dan verdiend heeft, zowel in de literatuur als in de theaterwereld. Tegenwoordig geniet ze grote bekendheid vanwege de jeugdboeken die de laatste jaren verschenen: O sekoer! Help! en Stop je hoofd niet in een spinnenweb. In Suriname is het vooral haar theater- en cabaretwerk, waar haar naam mee geassociëerd wordt. Met name de vele theaterproducties van het Doe-theater roepen warme herinneringen op. Populaire bloemlezingen die Doelwijt in de jaren zeventig samenstelde worden vandaag de dag nog steeds gebruikt: Kri! Kra! Proza van Suriname (1972), Geen geraas of getier (1974) en Rebirth in Words (1981).

Theadora Christina Doelwijt is de dochter van een Nederlandse moeder en een Surinaamse vader. Ze vertrok in 1961 naar Suriname om te werken als journalist voor onder meer dagblad Suriname. Zij was redactielid van het literair tijdschrift Moetete (1968-1969). Doelwijt schreef twee boeken voor volwassenen die nog altijd geliefd zijn bij de Surinaamse lezers: de novelle Wajono (1969) en de thriller Toen Mathilde niet wilde … (1972). Het eerste boek beschrijft de problematische ontmoeting tussen de stille wereld van het ongerepte binnenland en de chaotische wereld van de drukke stad. In de jaren zeventig en tachtig schreef Doelwijt een groot aantal toneelstukken, musicals en cabaretteksten, vooral voor het Doe-theater, onder meer Land te koop (1973). Ook in de afgelopen jaren was Thea betrokken bij theaterproducties, zoals Na Gowtu Du en Na Diamanti Du.

Sinds december 1983 woont Thea in Amsterdam. Ze keert regelmatig terug naar Suriname. ‘Ik schrijf altijd weer over Suriname. Ik heb nooit voor Nederland gekozen. Nooit over, noch voor Nederland geschreven. Suriname blijft mijn inspiratie.’
Thea Doelwijt is niet vast te pinnen op één bezigheid. Zo werkte ze mee aan een project van Berith Danse: ‘Het slavernijmoment, een soort woordspeling naar aanleiding van het ‘Slavernijmonument’. Berith Danse wilde iets met het thema slavernij doen, ze had ook contact met Afrikaanse dansers. Ik heb iets geschreven over Misi Bethania, geïnspireerd door mijn grootmoeder.’

Samen met Norine Baarn, Irene Baarn en nog een aantal andere vrouwen maakte Thea een stuk dat opgevoerd werd in Amsterdam. Later is het herhaald in Zeeland, met Zeeuwse Surinamers als acteurs. Berith Danse zou het stuk graag naar Suriname brengen. De speellocatie is een belangrijk onderdeel van de voorstelling, het stuk speelt zich af op verschillende plekken.

In 1974 ontving Thea Doelwijt de Gouverneur Currieprijs. In 1989 kreeg zij een Award voor haar verdiensten voor de Surinaamse cultuur. Sinds 1998 is ze lid van de Maatschappij der Nederlands Letterkunde.

Rob de Haan

Tom Lanoye, auteur van de week. Een man die hier elk jaar wel een update kan gebruiken. Onlangs publiceerde hij zijn langverwachte nieuwe roman, Het derde huwelijk. In afwachting van de onontkoombare bespreking daarvan dissen we alvast het onderstaande nog eens op uit het archief (artikel van Daphne de Heer, 2003).

Lanoyes laatste roman dateert van 2002. Niet dat de man intussen heeft stilgezeten; vorig jaar publiceerde hij nog zijn Stadsgedichten, en de verzamelaar De meeste gedichten; en schreef hij voor het theater Fort Europa en dit jaar nog Mefisto for ever, dat op 13 oktober in première gaat in de Bourla-schouwburg in Antwerpen en tot december in België en Nederland te zien zal zijn (www.toneelhuis.be).

Hij was natuurlijk niet de eerste performancedichter in het Nederlands taalgebied, maar stond wel aan de wieg van de geboorte van een nieuwe generatie voordrachtskunstenaars: de Vlaamse schrijver Tom Lanoye. Behalve zijn manier van voordragen waren ook zijn brillen behoorlijke blikvangers.

De in 1958 geboren Lanoye bleek nog meer dan een begenadigd performer een begaafd romancier te zijn.
In eerste instantie schreef hij vrij autobiografisch getinte boeken, waaronder Een slagerszoon met een brilletje en Kartonnen dozen. Met name dat laatste boek toonde aan dat Lanoye een grote sensibiliteit aan de dag weet te leggen en met een ragfijne stijl een wereld aan gevoelens op kan roepen. Hij schrijft meer dan andere Nederlandstalige schrijvers, maar net als veel van zijn landgenoten, secuur en bloemrijk Nederlands; stilistisch is hij een klasse apart.

Lanoye bestendigde zijn literaire reputatie met de alomgeprezen ‘Monstertrilogie’, waarin opgenomen de romans Het goddelijke monster, Zwarte tranen en Boze tongen. Met dit laatste boek won hij in 2003 zowel de Gouden Uil jury- als de publieksprijs. Lanoye legt in deze trilogie op schrijnende wijze het België van na de affaire-Dutroux bloot. De schandalen, de corruptie etc. hangt hij op aan de kapstok van de rijke en machtige familie Deschryver. Hij laat zijn vaderland op genadeloze wijze met de billen bloot gaan en dat alles in een stijl die zowel scherp als zwoel is.

Naast romancier en dichter profileert Lanoye zich tevens als toneelschrijver. Zijn bewerking van Shakespeares koningsdrama, Ten oorlog genaamd, is wellicht zijn bekendste werk. Daarnaast heeft hij werk van Euripides bewerkt en oorspronkelijke stukken geschreven.

Hoewel hij op poëtisch gebied al lange tijd niks meer van zich had laten horen, revancheerde hij zich dit jaar indrukwekkend met het prachtig vormgegeven Niemands Land, een bewerking van de zogenaamde War Poets, dichters die schreven over de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog.

Humor is een in het oog lopend stijlkenmerk bij Lanoye, maar hij gebruikt dit minder hardhandig dan zijn landgenoot Herman Brusselmans. Lanoye integreert de humor meer als tragi-komisch instrument in zijn verhalen. Langzaam maar zeker laat hij zich gelden als een van de grotere schrijvers van dit moment.

Werk van Tom Lanoye:

Poëzie:
In de piste (1984)
Bagger (1984)
Hanestaart (1990)
Niemands Land (2002)
Overkant (2004)
Stadsgedichten (2005)
De meeste gedichten (2005)

Proza:
Een slagerszoon met een brilletje (1985)
Alles moet weg (1988)
Kartonnen dozen (1991)
Spek en bonen (1994)
Het goddelijke monster (1997)
Zwarte tranen (1999)
Boze tongen (2002)
Het derde huwelijk (2006)

Kritieken:
Het cirkus van de slechte smaak (1986)
Vroeger was ik beter (1989)
Doén! (1992)
Maten en gewichten (1994)
Gespleten & bescheten (1989)
Tekst & uitleg/Woorden met vleugels (2001)
Het vroegste vitriool (2004)
Vitriool voor gevorderden (2004)

Toneel:
De Canadese muur (met H. Brusselmans) (1989)
Komieken (1991)
De schoonheid van een total loss (Blankenberge/Bij Jules en Alice/Celibaat) (1993)
Onweer in de tropen (1994)
Ten oorlog (1997)
Mamma Medea (2001)
De Jossen (2004)
Diplodocus Deks (2004)
Fort Europa (2005)
Mefisto for ever (2006)

Cd: The very best of the artist formerly known as a young man (1999)

Video: Gespleten en bescheten (1998)

Secundair:
Naamloze vennootschap L.A.N.O.Y.E., diverse essays over de auteur en zijn werk(wijze), samengesteld door journalist Bart Vanegeren (’98)

Gebruikte bronnen: www.lanoye.be.

Stefan Brijs werd geboren op 29 december 1969 in Genk (Belgisch-Limburg), waar hij ook jarenlang woonde en naar school ging. In 1990 studeerde hij af als onderwijzer en begon als opvoeder aan zijn vroegere middelbare school te werken. Van 1994 tot 1997 woonde hij in Zonhoven, daarna vestigde hij zich opnieuw in Genk.
Sinds 1999 schrijft Stefan Brijs voltijds ? hij had op dat ogenblik drie boeken gepubliceerd en verscheidene essays en recensies geschreven voor de boekenbijlagen van De Morgen en De Standaard. Begin 2003 verruilde hij Genk voor Koningshooikt, een deelgemeente van Lier.

Stefan Brijs debuteerde bij uitgeverij Atlas (Amsterdam) met De verwording, een magisch-realistische roman die opviel door zijn barokke taal. Een recensent noemde hem toen ‘een groot talent’ en ‘de hoop van de Vlaamse letteren’.
Na zijn debuut zwierf Brijs over Vlaamse begraafplaatsen, op zoek naar de resten van zijn literaire voorgangers, onder wie Gustaaf Vermeersch, Richard Minne, Maurice Gilliams en Karel van de Woestijne. Zijn queesten beschreef hij in Kruistochten, dat in 1998 verscheen. Deze essays kregen een vervolg in de krant De Standaard, waarvoor hij De vergeethoek maakte, een serie literaire portretten van vergeten Vlaamse schrijvers die in maart 2003 werden gebundeld.
In 2000 verscheen Arend, een aangrijpende roman over een misvormde jongen, die op zoek is naar zichzelf, naar begrip en naar liefde en ervan droomt om ooit te kunnen vliegen. Het boek kreeg zowel in Vlaanderen als in Nederland veel lof toegezwaaid. In Het Belang van Limburg werd het ‘een sterke en ontroerende roman’ genoemd, in Knack ‘een literaire prestatie die er mag zijn’. De Volkskrant had het over ‘een wonderschone roman’ en HP/De Tijd over ‘een nieuwe literaire sensatie’.
In de zomer van 2001 was er de publicatie van Villa Keetje Tippel, die veel stof deed opwaaien. In deze monografie wordt de geschiedenis verteld van de schrijfster Neel Doff en haar (intussen gesloopte) villa in Genk, die zij van 1908 tot 1939 elke zomer betrok en die haar inspireerde tot verscheidene werken. Tegelijk verwerkte Stefan Brijs in dit boek ook de geschiedenis van zijn eigen geboorte- en woonplaats Genk, een schilderachtig boerendorpje in de Kempen dat in honderd jaar tijd uitgroeide tot het industriële kunsthart van Belgisch-Limburg.
In de winter van 2001 verscheen Twee levens, een novelle die net als Arend in Vlaanderen en Nederland erg positief werd ontvangen. De Morgen had het over ‘een beklemmend kerstavondrelaas’, in het Parool werd de novelle aangeprezen als ‘een overtuigend verhaal. Heel mooi’ en het Algemeen Dagblad schreef dat het ‘een pracht van een kerstnovelle’ was.
In oktober 2005 verscheen zijn nieuwe roman: De engelenmaker, waarvan de vertaalrechten inmiddels aan Amerika, Engeland, Duitsland, Spanje, Italië en Griekenland zijn verkocht. Het boek werd bekroond met de Gouden Uil Prijs van de Lezer 2006 en werd genomineerd voor de Libris Literatuurprijs.
Momenteel werkt Stefan Brijs in opdracht van de stad Turnhout en het Cultuurcentum De Warande aan Korrels in Gods grote zandbak, een essaybundel over de schrijvers van Turnhout, onder wie Jan Renier Snieders, Emiel Fleerackers, Jozef Simons en Ward Hermans. Het boek zal verschijnen in oktober 2006.

Bron: www.stefanbrijs.be

Soms keren schrijvers na jaren van afwezigheid ineens weer terug op je pad. Neem nou W.F. Hermans (Geboren 1 september 1921 te Amsterdam, gestorven 27 april 1995 te Utrecht). Tot drie weken geleden behoorden zijn boeken voor mij definitief toe aan een voltooid verleden tijd. De zuurgraad van z’n
essays en de voortdurende staat van verongelijktheid waarin de grote romancier op latere leeftijd verkeerde waren me ernstig tegen gaan staan en bovendien was ik op z’n centrale thema (de mens zoekt vergeefs houvast in een chaotisch en sadistisch universum) toch enigszins uitgekeken geraakt.
Natuurlijk, in dit universum kunnen we ons aan niets vastklampen, en inderdaad, als je in een hogere macht gelooft (helaas kan ik niet in hogere machten geloven en dus helaas ook niet in een sadistisch universum) dan moet die macht behept zijn met een tamelijk sadistische natuur, maar ik hoefde dat alles niet meer van Hermans te vernemen. Die karige, soms zelfs horkerige stijl, die carrousel van stokpaarden die hij ronde na ronde bleef berijden, ik had er ineens genoeg van.

En zo verdwijnt een schrijver die je een tijd hebt bewonderd langzaam naar de achtergrond. Tot het literaire tijdschrift waar je voor werkt een themanummer gaat samenstellen over roken en literatuur, en je op een borrel van datzelfde literair tijdschrift de vrouw ontmoet die Nooit meer slapen in het Engels heeft vertaald. Allereerst dat roken: ondanks de consumptie van drie pakken Gauloises per dag heeft Hermans zich daar nooit over uitgelaten in essayistische zin. Ja, er is het titelverhaal uit de bundel De laatste roker. Dat gaat inderdaad over roken. En ja, als je alle sigaretten die in het werk van Hermans zijn opgestoken achter elkaar zou leggen, dan kom je van hier tot Brussel en terug, ook waar. Maar een mooi essay over eigen en andermans roken schreef hij nooit. Jammer. Ik had van hem graag een dwars rookessay gelezen. Helaas heeft m’n zoektocht niets bruikbaars opgeleverd.

En dan nu Nooit meer slapen: Ina (je kan het slechter met je achternaam treffen) Rilke maakte een Engelse vertaling van dat boek, dat samen met De donkere kamer van Damokles tot z’n beste werk wordt gerekend. Ina had gaandeweg nogal een hekel gekregen aan de roman. Wie gaat vertalen leest geen boek meer, maar demonteert de bouwstenen waaruit dat boek bestaat: de zinnen. En die zinnen zijn bij Hermans niet bepaald interessant. Droog, stijf Nederlands in staccato. Na dat gesprek moest ik Nooit meer slapen wel gaan lezen. Geen keus. Nou Ina had gelijk. Inderdaad, de taal van Hermans is die van een boekhouder.
Sommige zinnen zijn gewoonweg lelijk. Dialogen zijn stroef. Beelden zelden treffend. Toon mij één mooie zin uit Nooit meer slapen en u krijgt van mij een jaarabonnement op De Tweede Ronde cadeau.
Maar toch: ook al zijn de bouwstenen niet van de fraaiste soort, het gebouw dat Hermans er mee heeft opgetrokken is prachtig! Nooit meer slapen is wel degelijk een zeer goed boek, ook al heeft dat nauwelijks iets met de stijl van doen. Waarom? Herleest u het zelf eens zou ik zeggen. Ik deed het met plezier.

Weer op het spoor van Hermans gebracht kwam ik ook veel interviews tegen. Mijn God, het moet een helse missie geweest zijn om die man te interviewen. Degenen die pogingen gewaagd hebben zijn niet te benijden. Dat het ontbreken van kennis over het een of ander genadeloos wordt afgestraft zij hem vergeven, maar die eindeloze tirades tegen vakbroeders en tegen ons deugdzame vaderland beginnen toch snel de keel uit te hangen. Opvallend daarbij is vooral dat Hermans tot in elke vezel de Nederland is die hijzelf zo vervloekt. Kleingeestig, horkerig, drammerig, gelijkhebberig. Die observatie bleek ik gelukkig te delen met iemand anders, die dat veel beter verwoordde: “Hij is – in tegenstelling tot de schijn – een echte Hollander. Daarmee bedoel ik dat hij opgesloten zit in een boerenhoeve met blaffende honden, en zelfs met een windbuks op de hooizolder. Zo is hij met grote drift in de weer zijn particuliere stukje grond te verdedigen. Hollandser kan het niet, lijkt me.” Woorden van die andere Hollandse zuurpruim: Komrij.