Het debuut Zwarte zomer van Tea Tupajić verscheen onlangs in juli, dertig jaar na de verschrikkingen in Srebrenica in 1995. Het Nederlandse vredesbataljon ‘Dutchbat III’, werd daar door de VN gestationeerd om de moslimenclave en de door de VN toegewezen veilige zone te beschermen tijdens de Bosnische burgeroorlog. Maar dat liep mis.
Op 11 juli vonden hevige gevechten plaats tussen de Bosnische Moslims en de Bosnische Serviërs. De moslimenclave viel en na de overgave overtuigde kolonel-generaal Mladić de Dutchbat leiding dat de overdracht van de inwoners noodzakelijk was voor hun veiligheid. Het bleek een valstrik. In de dagen die volgden werden bijna 8400 Bosnische moslimmannen en -jongens gedood door de Bosnisch-Servische troepen.
Tea Tupajić (1984, Sarajevo) is film- en theaterregisseur. Zij reisde door heel Nederland en sprak met meer dan honderd veteranen. Zwarte zomer is gebaseerd op het theaterstuk Dark Numbers dat ze in 2018 maakteover en met Dutchbat-veteranen. In het boek verweeft Tupajić de herinneringen van zes slachtoffers, waardoor het een dwarsdoorsnede van ervaringen wordt. Al is het aanvankelijk gissen wie er aan het woord is.
Deze mensen, mannen en vrouwen, jong en onervaren of ouder met meer ervaring, waren tijdens de bloedhete zomer van 1995 getuige van de verschrikkingen. Nog steeds leven ze met de trauma’s en nabeelden ervan op hun netvlies. Soms zijn het slechts een paar zinnen op een bladzijde, wat indringend overkomt, omdat er ook veel wordt weggelaten. De getuigen hebben hun ervaringen heel verschillend beleefd. Soms zijn die rauw en benemen je de adem, dan weer zijn ze afstandelijk, relativerend.
Dwarsdoorsnede van ervaringen
Twee jonge vrouwen die de ernst van hun missie aanvankelijk niet zo duidelijk in de gaten hadden, worden in één keer volwassen als ze oog in oog met de vijand staan. ‘Ik sta bij de poort. Ik zie vijfentwintigduizend vluchtelingen die allemaal de compound in willen. We hebben plek voor vijfduizend. We moeten een selectie maken.’ Na een halve bladspiegel witregels eindigt het stukje. ‘Alleen vrouwen en kinderen.’
Een legerarts staat voor moeilijke keuzes en een onwerkbare situatie. Een man moet na de oorlog in het reine komen met PTTS. Een ander wilde graag net zo heldhaftig worden als zijn grootvaders die tijdens de Tweede Wereldoorlog in het verzet zaten. Het zijn de mooie, en gruwelijke herinneringen, grappige anekdotes en morbide grappen die een eerlijke inkijk geven in wat er destijds gebeurd is. In het laatste hoofdstuk presenteert de auteur zich, en horen we bij monde van een van de slachtoffers meer over haar motief om dit boekje te maken.
Dark numbers en zwarte zomer
Zwarte zomer is mooi opgebouwd, gaandeweg weet je (toch) wie er aan het woord is en dringt de pijn en onzekerheid van de slachtoffers steeds dieper tot je door. Zoals de twijfel als je moet kiezen tussen menselijkheid en militair handelen. ‘Ik handelde overeenkomstig de opdracht. Maar was de opdracht goed? Had ik de opdracht moeten negeren.’ En later als de confrontatie met het thuisfront komt, waar de beste stuurlui aan wal stonden, overheerste de twijfel. ‘Ben ik een goede soldaat geweest of een lafaard?’ Dat dealen met het onbegrip van de buitenstaanders wat er bij dergelijke traumatische ervaringen altijd is, bleek voor iedereen moeilijk en ingewikkeld.
Enkele veteranen die in het boek voorkomen speelden ook mee in het theaterstuk Dark numbers. In een interview met Herien Wensink in De Morgen in 2019 zegt Tupajić:
‘Het wordt hen verweten dat ze zich niet als helden hebben gedragen daar. Maar het zijn geen helden, het zijn gewone mensen, mensen die worstelen en fouten maken. Hoe houden zij zich staande in zo’n situatie? En erna? Goed, ze leven nog. Maar als ik naar ze kijk, vraag ik me af of ze het zo goed hebben doorstaan. Hebben ze het wel overleefd? Of zijn ze alleen maar lichamelijk ongeschonden teruggekomen?’
Zwarte zomer is een aangrijpend relaas van de verschrikkingen van een oorlog, een genocide, gezien door de ogen van gewone mensen. Het is een eyeopener voor gewone mensen die er niet bij waren en die geen idee hebben wat zich daar heeft afgespeeld. Kortom, een belangwekkend boek over een geschiedenis die niet in de vergetelheid mag raken.
