Mathijs van den Berg hoopt op hernieuwde aandacht voor het magnum opus Wolf Solent van John Cowper Powys.
Grootse roman over onmogelijke keuzes
Wolf Solent uit 1929 is de meest succesvolle roman van de Britse schrijver, dichter en filosoof John Cowper Powys. In 1984 verscheen er voor het laatst een Nederlandse vertaling van bij De Arbeiderspers. Zoals zo vaak bij de grote ontdekkingstocht die lezen is ontdekte ik zijn naam bij toeval. Omdat Hugo Claus ergens in een interview Cowper Powys als een inspiratiebron noemde, ging ik naar zijn romans op zoek, waarna ik Wolf Solent, een gebonden boek van 741 pagina’s, via internet voor het luttele bedrag van vijf euro bij een antiquair op de kop tikte.
Cowper Powys schreef het boek, dat zich in Engeland afspeelt, in de Verenigde Staten waar hij lange tijd woonde. Gezien de enorme precisie waarmee hij het platteland van Dorset oproept is dit een ongelooflijke prestatie. In een nawoord uit 1960, drie jaar voor zijn dood, noemt Cowper Powys Wolf Solent ‘een boek van Heimwee, geschreven in een vreemd land met de pen van een reiziger en het inkt-bloed van zijn vaderland.’ De roman is door en door Engels en behandelt universele thema’s.
Een nieuw bestaan
Wolf Solent is de naam van de hoofdpersoon, een vijfendertigjarige docent die tot voor kort geschiedenis gaf aan een kleine onderwijsinstelling in het centrum van Londen, waar hij woonde bij zijn moeder. Hij blijkt ontslagen na het spuien van ‘een stortvloed van woeste, smerige scheldwoorden tegen elk aspect van de moderne beschaving’. In het eerste hoofdstuk is hij met de trein op weg naar het platteland van Dorsetshire, dat hij vijfentwintig jaar eerder met zijn moeder verliet na allerlei schokkende ontwikkelingen rond zijn vader. Zijn relatie tot zijn dominante moeder en zijn losbandige, lang overleden vader – eveneens een geschiedenisleraar – speelt een belangrijke rol in het boek.
In Dorsetshire heeft Solent dankzij bemiddeling van een invloedrijke neef van zijn moeder een betrekking gekregen bij de landheer van het dorp King’s Barton, Lord Urquhart, wiens literair assistent hij zal worden. De hoofdpersoon verkeert ondanks zijn existentiële gekweldheid in een opgewonden stemming nu hij naar zijn geboortegrond terugkeert, benieuwd naar wie hij allemaal zal ontmoeten en de aard van zijn werkzaamheden.
Persoonlijke mythologie
Op de eerste bladzijden wordt meteen gewag gemaakt van Solents bijzondere levenshouding. Van jongs af aan bezit hij namelijk de gewoonte ‘in zijn ziel te verzinken’ om de diepere werkelijkheid om hem heen te ervaren. Hij is alleen uit op bepaalde sensaties en heeft geen wereldse aspiraties. Zijn mythologie, zoals hij zijn levenshouding noemt, vormt de zin van zijn bestaan. ‘Zijn diepste persoonlijke trots – dat wat zijn overheersende levensillusie zou kunnen worden genoemd – [hangt] er volkomen van af.’
Een idee dat met deze mythologie samenhangt is het gevoel deelnemer te zijn aan een kosmische strijd tussen ‘goed’ en ‘kwaad’. Hij is diep getroffen door de wanhoop op het gezicht van een zwerver op Waterloo Station, dat hem blijft achtervolgen. Aan de andere kant door het eeuwige beeld van een grazende koe, dat een onschendbare rust uitstraalt. Solent put zijn kracht uit ‘het hart van de Natuur zelf’, die een tegenstelling vormt met ‘de monsterlijke Verschijning van de Moderne Technologie’. Vanuit zijn moralisme valt zijn nieuwe werk hem niet mee: het schrijven van een chronique scandaleuse van Dorset, een verslag van alle obsceniteiten die daar ooit zijn voorgevallen.
Existentiële twijfel
Alles wat Solent in de lijvige roman denkt en doet staat in het teken van zijn mythologie. Dat levert prachtige natuurimpressies op waarin de natuur in al haar verscheidenheid en zintuiglijkheid wordt beschreven en die een spiegel vormt van zijn ziel: ‘Hij had het gevoel of hij op dat uur van een of ander primitief levensgevoel genoot, dat niet verschilde van wat deze beknotte iepen voelden, terwijl de windvlagen tegen hun geribde stammen waaiden, of wat deze glimmende stinkende gouwe-bladeren voelden, waarvan de wereld beperkt was tot boomwortels en varenbladeren en vochtige, donkere modder.’ Maar Solent komt hierdoor ook regelmatig in botsing met de werkelijkheid en valt dan aan vertwijfeling ten prooi. ‘‘’Ben ik op de een of andere ontstellend ongeneeslijke manier soms onmenselijk?” dacht hij. “Is de genegenheid die ik voor menselijke wezens voel minder belangrijk voor me dan de schaduwen van bladeren en het stromen van water?”‘
Maar dat laatste blijkt onwaar. Zijn verwarring is het grootst waar het de liefde betreft. Solent ontmoet twee jonge meisjes die hem beiden bekoren en klassieke tegenpolen zijn. Gerda, de eenvoudige dochter van een steenhouwer, is van een schoonheid ‘zo onthutsend dat ze alle normale menselijke betrekkingen in een oogwenk te niet leek te doen.’ Christie, de kleine, tengere, droomachtige dochter van een boekhandelaar is een geestverwant. Met de één heeft hij geweldige seks, met de ander kan hij goed praten. Hij trouwt met Gerda, maar Christie blijft hem bekoren. Overspel zou echter een overgave aan ‘het kwaad’ betekenen en een breuk met zijn mythologie.
Kleurrijke personages
De roman bevat een waaier aan excentrieke personages die stuk voor stuk gaan leven. Zoals Selena Gault, een lelijke oude vrijster en voormalige minnares van zijn vader, die de enige man die haar als vrouw zag door dik en dun verdedigt. Of de vriendelijke gentleman Darnley Otter, tevens collega op de school waar Wolf op een gegeven moment – tot zijn enorme verveling – gaat lesgeven. Diens wereldvreemde, cynische broer Jason schrijft duistere gedichten. De dorpspredikant ‘Malle Valley’ stinkt altijd naar gin. De obscene landheer en zijn ongrijpbare, boomlange knecht vormen een opmerkelijke combinatie. Om er maar een paar te noemen. Het is alsof je op de set van Midsomer Murders rondloopt. En overal zijn er schandalen, of in ieder geval geruchten.
Dan zijn er nog de doden. Solents voorganger Redfern is plotseling gestorven. Zal dit lot Wolf als zijn opvolger ook treffen? De roman staat bol van de suggestie, in de beste Britse Gothic traditie, van grafroof tot zelfmoord in het donkere, stille water van Lenty Pond. De belangrijkste dode is Solents vader, ‘de ouwe Reus’, die op het kerkhof begraven ligt en tot wiens ‘zelfvoldane, grijnzende’ schedel Solent zich regelmatig richt. Met deze schuinsmarcheerder moet hij in het reine zien te komen, net als met zijn eigengereide moeder die hem naar Dorset is gevolgd. Na veertien maanden getob komt Solent tot belangrijke inzichten.
Prachtige volzinnen
Cowper Powys heeft een machtige stijl, die voortreffelijk vertaald is door Jacob Groot. Het boek staat vol zinnen die je – zoals bij alle grote literatuur – wilt aanstrepen of hardop voorlezen: ‘Een dergelijke ongewone schoonheid was een bijzondere gave, zoiets als het genie van een dichter, en zou het vermogen moeten hebben een meisjeshart tegen de wrede schijnbewegingen van de liefde te beschermen.’ ‘Vervolgens drongen de blauwe lobelia’s en de halmen van donkergroen gras die zijwaarts tegen de rand van bruine teelaarde leunden, alsof een faun ze met zijn vederlichte voet had vertrapt, zijn bewustzijn binnen met de heldere openbaring dat de natuur in zeker opzicht zoveel zuiverder was dan alle menselijke bedenksels […].’ ’Naast de stalknechten die hen [de paarden] leidden zagen de beesten er zo machtig en smalend uit dat Wolf, bij het naderen van deze processie, het hele menselijke ras heel even in een vernederend en smadelijk licht zag, en het zich voorstelde als een slag duivelsknappe apen die een lage, listige streek hadden aangewend om veel edeler dieren dan zijzelf tot slaven te onderwerpen, zonder dat die daar verder iets slaafs door kregen.’
Wolf Solent is een roman over liefde en dood en over de onmogelijke keuze tussen goed en kwaad, lichaam en ziel. Een lucide boek met een enorme intellectuele diepgang en van een grote poëtische kracht. Cowper Powys is in verband gebracht met schrijvers als Thomas Hardy en Dostojevski en werd in Nederland bewonderd door onder meer Louis Lehmann, Simon Vestdijk en Willem Brakman. Wolf Solent is een magistrale roman die absoluut beschikbaar moet blijven voor de literaire lezer.
Dit is een bijdrage in het kader van de rubriek Hoop op heruitgave/hertaling/hernieuwde aandacht. Gedurende de zomer van 2022 zullen onze recensenten bijdragen leveren over boeken die zij opnieuw onder de aandacht willen brengen, of waarvan ze vinden dat ze het waard zijn om heruitgegeven of vertaald te worden.
