Literair Nederland

  • Man en kat

    Op de dag waarop ik me voorgenomen had een stukje te schrijven, werd mijn man met gillende sirene naar het ziekenhuis gebracht en bleek een van de katten nog maar op drie poten te kunnen lopen. Dagenlang pendelde ik met de bus, met lekkere hapjes, schone kleding, kruiswoordpuzzels, op en neer naar het ziekenhuis, en met de kat in het bakkie achter op de fiets naar de dierenarts. Ondertussen stapelde op het aanrecht de afwas zich op, bergen wasgoed groeiden, stond de telefoon geen ogenblik stil, moest ik boodschappen doen, afspraken afzeggen en talloze formulieren invullen. De kat had door de bezoeken aan de dierenarts verlatingsangst ontwikkeld. Ze klampte zich voortdurend aan me vast als een babyaapje aan zijn moeder. Waardoor ik alles met één hand moest doen, net als vroeger toen de kinderen klein waren. Geen tijd om een boek te lezen, laat staan om iets te schrijven.

    Ik vroeg me af hoe beroemde auteurs de hobbels van het dagelijkse leven namen eer ze aan schrijven toekwamen. Ik wist dat de vrouw van Sigmund Freud de kinderen fluisterend tot stilte maande, op dat vader zijn meesterwerken kon schrijven in zijn studeerkamer. Vestdijk liet de brommende stofzuiger alle andere geluiden absorberen als hij schreef, Rilke moest zich afzonderen in ‘heilige eenzaamheid’ en William Faulkner kon niet aan zijn boeken werken zonder een groot glas mint julep. En de vrouwen? Agatha Christie schreef overal, zolang er maar een vel papier, een pen en een enigszins hellend vlak te vinden waren. Ze kreeg haar beste ideeën voor een boek tijdens de afwas, zei ze, omdat die idiote bezigheid haar altijd op moorddadige gedachten bracht. Maya Angelou betrok een hotelkamer die ze vrijmaakte van alles wat haar kon afleiden. Shirley Jackson sloot zichzelf uren op in haar werkkamer, omdat zij met de verdiensten van haar schrijfwerk het gezin moest onderhouden.   

    En Annie M.G. Schmidt schreef  het gedicht ‘Moeder dicht’, waarin huiselijke beslommeringen, de zorg voor een kind en de dichtkunst op voet van oorlog met elkaar verkeren, maar waar het kind het uiteindelijk weet te winnen van de poëzie:

    […]

    ‘als dauw die druppelt van de trage bomen’
    Als jij nog één keer binnen durft te komen,
    dan krijg je geen vanille-vla vanavond!
    ‘zo druppelt in dit hart tezeer gehavend’
    Je moeder dicht. Ze heeft geen tijd, totaal niet.
    Als vader thuiskomt gaat het helemaal niet.
    Je moeder zou een Shakespeare kunnen zijn.
    Ze is het niet. Dat komt door jouw gedrein.

    […] Wat is dat? Hoofdje zeer?
    M’n schatje toch… Gevallen met je beer?
    Je moeder komt… na na… daar is ze al.
    Wees nou maar zoet – ‘t genie staat weer op stal.

    Het leek erop dat vrouwen zich alleen aan het schrijven konden wijden als ze kind noch kraai hadden, of een stoet aan personeel die hen vrijwaarde van huishoudelijk werk. Ik hoor tot geen van beide categorieën. Ik ben allang blij, nu het met man en kat weer wat beter gaat, met een uurtje voor mezelf .

     

     

    Fragmenten uit: Annie M.G. Schmidt, Huishoudpoëzie, 1957.

    Hettie Marzak is poëzierecensent en schrijft maandelijks een column voor Literair Nederland.

     

     

    Ingrid Van der Graaf

    ,

  • Kwetsbaarheid van een bril

    Dat ik steeds vroeger opsta om migraine voor te zijn, vraagt om actie. Dus weeg ik vroeg in de ochtend 500 gr. meel af. Doe het in een kom met zout, 95 gr zuurdesem, meng het met 330 ml handwarm water (alsof je niets anders doet dan dingen bakken). Onderwijl focus op de bril van je broer, waar die gebleven is. Ik maakte me van veel een voorstelling. Hoe hij door rood fietste, een motor hem schepte, hij door de lucht vloog. Vanuit de lucht neerkwam op het asfalt, de doffe klap die dat gemaakt moet hebben. Dat is er als je aan het ongeluk denkt. En dan nu die bril. Was deze misschien verbrijzeld in de goot van de Haarlemmer Houttuinen terechtgekomen. Daar, door niemand opgemerkt, was blijven liggen, later door een gemeentewagen weggeveegd. Of zat het verkreukeld achter zijn oor, door een ambulancebroeder er voorzichtig achter weggehaakt, in een zakje gedaan. Ik heb er nooit aan gedacht, wel hoe kwetsbaar iemand is die door rood rijdt. En dat ik nog nooit zo dicht bij hem kwam nu ik aan die bril op zijn gezicht denk.

    Dat ik er nu (geschokt) aan denkt, komt door de Finse schrijfster Pirkko Saisio. Het eerste deel van haar trilogie gaat over haar kinderjaren in Helsinki. Herinneringen komen bij haar boven terwijl ze haar vader, die op sterven ligt, in het ziekenhuis bezoekt. Na zijn overlijden, krijgt zij een plastic tasje mee waarin zijn ondergebit, bril en ring zitten. Ze vraagt zich af wat er ‘met de tanden en brillen van dode mensen wordt gedaan.’ Daar schrok ik van. Dat ik, die dacht nu alles te weten over hem, niet wist waar zijn bril gebleven was.

    Halverwege Bewogen selfies, (een overweldigend boek, zoveel meer dan een autobiografie, een zelfonderzoek) ga ik terug naar het begin. De draad opnieuw volgend tot waar ik die kwijtraakte (bij ’10 Tips For Strong Dick Pic Etiquette On Snapshot’). De betekenis van de opsomming die ik volgde, ontglipte me. Dus kom ik opnieuw bij het essay ‘Mijn Kevin, Ons Parijs’, over de Amerikaanse dichter Kevin Killian. De schrijver ontmoette hem een paar keer, mailde met hem tot deze in 2019 overleed. Hoe Alkema zich al schrijvende zich zijn vriendschap toe eigende, dat dat is wat rouwenden doen.

    ‘En inmiddels realiseer ik me ook dat het niet per se Kevin is die het object van mijn rouw vormt, omdat het niet zozeer gaat om wie je verloren hebt, […] maar wat je aan diegene verloren hebt.’, schrijft Alkema. Ik denk aan mijn broer in Amsterdam, ijzerboer op het Waterlooplein. Ik maakte er een romance van. Terwijl ik eigenlijk zoek naar wat ik aan hem verloren heb.
    ‘En alle dingen die er op de wereld bestaan wachten erop dat ik ze gebruik om er boeken mee te verzinnen.’, schrijft Pirkko Saisio. Hoe een vergeten bril en wat je verliest als er iemand sterft een nieuwe ingang tot het verhaal bieden. 



    Het kleinste gemene veelvoud / Pirkko Saisio / vertaling Annemarie Raas / 237 blz. / De Geus
    Bewogen selfies / Obe Alkema / 243 blz. / Het Balanseer

    Inge Meijer is een pseudoniem en schrijft over wat zich in de kantlijn van de literatuur begeeft.

     

     

     

    Ingrid Van der Graaf

    , , , ,

  • Waagstuk met impact

    Het was bijna kerst. Ik dacht aan boodschappenlijstjes, badkamer poetsen, bedden opmaken, verzamelen van ingrediënten. Terwijl ik bloem en suiker afweeg, appels klaar leg, rozijnen in gembersap te weken zet voor mince pies, (vrij naar een recept van de moeder van Jeanette Winterson), zie ik voor me hoe een moeder haar handen om het gezicht van haar kind legt. Met beide duimen veegt ze het kwijl uit haar mondhoeken. Het kind lacht, een grimas waarin enkel de moeder een lach herkent. Een beeld ontstaan uit tekstfragmenten uit Dagen als vreemde symptomen. Over een vrouw die bevalt van een meisje. 

    Wanneer het kind op de borst van de moeder, Sisyphus ligt, bekijkt ze ‘het hoofdje met geronnen bloed en beseft dat dit kind ‘alleen bestaat omdat zij bestaat’ en ‘niks belangrijker zal zijn’ dan de zorg om dit kind. De eerste pagina’s van Dagen als, zijn (ik zei het al) fragmentarisch en begint met ‘Sisyphus vindt een overkoepelende stem’. Waarin ze kiest voor ‘allegorie’ en een ‘caleidoscopische benadering’ van het verhaal dat verteld gaat worden. En ook, ‘Uit elk fragment poetst ze zichzelf tevoorschijn’. Betekenisvolle regels, aanwijzingen voor wie het ziet. 

    Toen de kerstdagen voorbij waren, de mince pies verorberd, bedden afgehaald, was het huis stiller dan ooit. Dat er altijd een missen ontstaat na wat geweest is. 

    ‘Alle vrouwen zijn TOPoverlevers’, plaatste Astrid H. Roemer op social media. Ik denk aan Over de gekte van een vrouw. Een indrukwekkend boek over vrouw zijn in de jaren zeventig. Met een citaat van Albert Helman. ‘Maar de grootste Liefde blijft onbegrepen en niemand heeft ooit durven zeggen, dat daar een stuk van de hemel begon: het eenzaamste stuk…’. Dat liefde nooit gaat over samenzijn. Dagen als, gaat over vrouw, moeder zijn van een meervoudig gehandicapt kind in deze tijd. Dat de mannen uit beide romans Louis heten is een overeenkomst, evenals de beschreven lustgevoelens bij de vrouw, en de man die denkt dat het hem toekomt. Hoe in de  literatuur het ene boek het andere vindt. Hoe geschiedenis zich in vele vormen herhaalt. 

    Als de relatie met haar man kapot is, kan Sisyphus eindelijk met haar dochter op vakantie naar een Grieks eiland. Want kou verslechtert haar toestand. ‘Niet zelden overnachten ze in het ziekenhuis. Haar dochter worstelt tussen de lakens met een of andere infectie. Zuurstofmeter, vochtinfuus, sondevoeding. Sisyphus zit naast het bed, wacht op een nieuw jaargetijde.’ 

    De mythische Sisyphus tartte de goden, moest voor straf met een rotsblok op zijn schouders een berg beklimmen. Eenmaal boven gekomen rolde het rotsblok weer naar beneden, hij opnieuw… Zoals een moeder elke dag opnieuw haar kind liefheeft, verschoont, kleedt, voedt, leert lopen. ‘En dan ziet ze het: de kans dat haar dochter de paar vaardigheden die ze met zoveel moeite heeft weten te ontwikkelen ook weer zal verliezen.’ Waarna hoop verandert in een ‘leeggelopen ballon die richtingloos door de kamer stuitert’. Hoe hoop steeds van richting verandert. Van, ‘Hoop is nu alleen nog maar gewenning.’, en ‘Hoop is een reflex.’, tot ‘Hoop is een roestvrijstalen geluid’. Van die lege rolstoel dus. Het werkt intens.

    Elke dag met die lege rolstoel naar het dagcentrum om haar dochtertje, die daar niet meer is, op te halen. Ze ontmoet een vrouw die haar helpt zich te herinneren wat er gebeurd is. ‘Alles bestaat nog. Ook als het allang verloren is.’ Ook dit werkt intens. 

    En kijk, daar staat het dan toch. ‘Je vindt het fijn als ik je gezicht in mijn handen neem, als ik met mijn vingers de lijnen van je schedel volg, met mijn duimen je wenkbrauwen streel. Je hoofd klapt naar achteren. Je malende kaken ontspannen even.’ Het beeld in mijn hoofd was er een van liefde. Er is ontroering, bewondering ook om de vorm, de kracht van taal en elke witregel die geldt. Een geweldig waagstuk met een geweldige impact. Lees het!

     

     

    Inge Meijer is een pseudoniem en schrijft over wat zich in de kantlijn van de literatuur begeeft.

     

     

     

     

     

     

     

    Ingrid Van der Graaf

    , , ,

  • Mensen van goede wil

    Met de kerstdagen gaan wij dit jaar naar een restaurant. Ik zie er tegenop om thuis te koken: een van onze kring is vegetariër, twee moeten glutenvrij eten, eentje eet halal, en een heeft diabetes waarmee rekening moet worden gehouden. Kerstmis heeft ook niet voor ieder van ons dezelfde betekenis. Ons kleine gezelschap bestaat uit een afvallige katholiek, een vrome moslim, drie overtuigde atheïsten, een orthodox-christelijke gelovige en een twijfelende agnost. Het wordt vast een feestelijke bijeenkomst, maar de reden ervoor is bijna uit het geheugen verdwenen. 

    Ik denk een beetje weemoedig terug aan Kerstmis toen ik klein was en mee mocht naar de nachtmis. Hoe ik van mijn moeder dikke truien moest aantrekken, met kranten op de borst tegen de felle kou. Hoe we naar de kerk liepen en onze voetstappen kraakten in de sneeuw. Het gezang in de kerk, dat wel van engelen leek te komen, de lichtjes, de kaarsen. En dan door de stille nacht naar huis, waar mijn vader op ons wachtte met hete chocolademelk en zelfgemaakte worstenbroodjes. De wereld was nog veilig klein en vredig. Nu is de wereld groot geworden en verre oorlogen zijn verontrustend dichterbij gekomen.

    Maar met Kerstmis praten we niet over politiek, niet over de brute inval in Oekraïne of de verschrikkelijke slachtingen in Palestina. Voor één keer in het jaar wil ik ogen en oren sluiten voor alle ellende in de wereld en denken aan ‘vrede voor mensen van goede wil’. Maar die vertaling van Lucas 2:14 is in de Nieuwe Bijbelvertaling van 2021 veranderd in ‘vrede voor mensen die God liefheeft’, waarmee een onderscheid geschapen wordt dat niet verbindt maar verdeelt. Bovendien ligt de nadruk nu op de willekeur van het opperwezen en niet meer op goede intenties van de mensen.

    Ik denk aan Kerstmis 1914, toen twee vijandige legers het kerstfeest met elkaar vierden vanuit de loopgraven en de waanzin van de oorlog voor één nacht vergeten werd. Dat na het kerstbestand de wapens weer werden opgepakt, doet niets af aan het feit dat zij bereid waren zich te verbroederen in de wetenschap dat zij allen als lammeren naar de slacht gestuurd waren om te sneuvelen voor een politiek geschil waarvan ze de reden niet kenden. In die éne nacht was er vrede, omdat zij van goede wil waren. 

    ‘Kerstvrede

     Er werd gevuurd en gekorven,
     In de loopgraaf werd het stil.
     Vredeloos zijn gestorven
     Menschen van goeden wil.

     Thans naket de ongeëvenaarde
     Wonderzachte nacht.
     Wit staat de dood op wacht.
     Gods kinderen hebben de aarde.’

    Nu wankelt de wereld opnieuw omdat de machtsverhoudingen scheefgetrokken zijn. Wie het hardst schreeuwt, krijgt de meeste aandacht. Voor velen is de nacht nooit meer stil en vrede lijkt een vergeten begrip te zijn. Waar zijn nu de mensen van goede wil, die hun wapens weggooien en zich verbroederen met hun vijanden? Niet in de politiek, niet in de kerken, niet eens meer in de Bijbel. Misschien vind ik ze in het restaurant. 

     

    Uit: De zware kroon van René De Clercq (1877-1932)

    Hettie Marzak is poëzierecensent, zij schrijft maandelijks een column voor Literair Nederland.

    Ingrid Van der Graaf

    ,
    ,

  • Helden en hoe fictie de wereld redt

    Op het online literair tijdschrift Papieren Helden las ik een verhaal over een Surinaamse vader en zoon die gingen vissen. Ik ben nog nooit in Suriname geweest, maar weet nu dat De Waterkant de oudste straat van Paramaribo is, gelegen aan de Surinamerivier. Het was aan de Saramacca kreek waar de vader en de zoon op kwie kwie visten. Een klein donker visje, (ik zocht het op), met sprieten bij de kop. Ik lees over een boom. ‘Aan het eind van de kreek staat een enorme Kankantrieboom, die onze verrichtingen gadeslaat als een aasgier. Soms ben je zo bezig met de beslommeringen van de dag dat je vergeet rust te nemen en te waarderen. Vissen dwingt je daartoe. Het vraagt dat je rustig wordt en je omgeving in je opneemt, terwijl je wacht op beet. Je neemt alles in je op en beseft hoe onbelangrijk sommige dingen zijn. Langzaam zien we de zon opkomen. Het geluid van de krekels wordt ingeruild voor dat van de vogels. Ik kan de dauw ruiken, fris en scherp.’ 

    Het fascineert me deze boom. Ik zoek het op. Het is de boom der bomen in Suriname. Als een kankantrieboom om redenen gekapt moet worden, komt hier een uitgebreid ritueel bij kijken. Om de geesten die erin huizen te bezweren. terwijl ik nog met die boom bezig ben, staat er, ‘Het is al een maand uit tussen Melissa en mij. We hadden meer dan zeven maanden verkering. Op een gegeven moment vond ze me saai.’  Een overgang die ik niet verwachtte, maar goed werkt. Soms droomde hij ‘heel even over Melissa; dat we langs de Waterkant liepen om saté te halen bij oom Re.’ Waar ik voor het eerst over De Waterkant las. Kwie Kwie, een mooi en uitgebalanceerd verhaal van Kevin Headley. 

    Op de radio hoorde ik Syriërs die vermiste familieleden hoopten terug te vinden in de cellencomplexen van Assad. Wanhoop vloeide door de ether mijn kamer binnen. In de Sednaya gevangenis bij Damascus werden betonnen vloeren opengehakt op zoek naar ondergronds leven.Ik zag vrouwen met een klein kind uit een cel komen. Een kind dat enkel die gesloten ruimte kende. Mannen en vrouwen schreeuwden omdat hun hoop op de terugkeer van geliefden vervlogen leek. De onmenselijkheid van het niet weten is wat me beschaamt.

    Deze editie kreeg de titel ‘My hare is my cape’. Verhalen als afleiding, ter bescherming. In ‘Het stuureffect van de spooras’ van Lander Govaerts, zint een malicieuze man, die precies denkt te weten wat goed voor de ander is, op wraak op de (verbeelde?) minnaar van zijn (verbeelde?) vrouw. Alles speelt zich af in het hoofd van de protagonist. Een onwerkelijk maar geweldig goed verhaal. Het loopt, overtuigt. Je vraagt je niet af of iemand het in zijn hoofd zou halen uit wraak de hoektanden van zijn rivaal af te schieten zoals hier beschreven. ‘Ik richt de loop van het pistool vanonder mijn half dichtgeknoopte tabaksbruine mantel op zijn hoektanden. Klaar om ze eraf te blazen. Geen voedsel zal zijn gebit nog laaghartig verscheuren. Malen zal hij moeten. Met zijn ronddraaiende kiezen, die hem vanaf nu herleiden tot wat hij altijd al was. Mijn prooidier op de roestige vlakte. Hij ziet mij niet. Ik loer vanuit de schaduw van zijn onwetendheid. Een hijgende rover in het borsthoge savannegras. Het is zeven uur negenendertig op de pendeltrein tussen Geraardsbergen en Brussel. De man waarin mijn vrouw een heimelijke haven vond, zit op een veilige afstand van vijf meter van mij verwijderd. Eerst neem ik zijn hoektanden, dan zijn leven. Zij zal weer thuiskomen en blijven.’  Je denkt, wat een goed en weldoordacht plan! Een verhaal met even ongelooflijke, als verrassende wendingen. 

    Een verhaal van Ralf de Jong Dekmantel, over een valse verdachtmaking van een Russisch vertaalster door de marechaussee, er is een dossier over haar aangelegd. ‘Al ruim twee jaar werkte ze aan een vertaling van Een winter zonder tanden, een Russische roman uit 1886. De vertaling was zo goed als af, haar uitgever moest alleen nog een publicatiedatum prikken. Hij zei dat hij een ‘haakje’ zocht om het verhaal op de markt te brengen, terwijl hij tegelijkertijd moest dealen met een papiertekort als gevolg van de paperbackeditie van de Bijbel. Volgens hem draaide de boekenmarkt tegenwoordig om timing, zeker als het ging om een klassieker van een Russische schrijver uit de negentiende eeuw.’ Ook hier fantastische als even geloofwaardige drogredenen om onwerkelijke dingen (er zijn geen onwerkelijke dingen) geloofwaardig te maken. Ik denk aan ondergrondse cellen, aan marteling, hoe dit kan bestaan.

    Meer mooie bijdragen in deze editie van, David Alberti, Julien Staartjes, Sander Ausems, Sharona Maguette Diop, Caroline Ligthart, K.C. Woong en Wim Lankriet. Schrijven omdat je moet, dat proef je. Zoals vaders en moeders in onveilige landen niet anders kunnen dan blijven zoeken naar hun kinderen, een leven lang. Papieren Helden en ‘Hoe gaat fictie de wereld redden?’

     

     

    Papieren Helden


    Inge Meijer is een pseudoniem en schrijft over wat zich in de kantlijn van de literatuur begeeft.

     

    Ingrid Van der Graaf

    , , , ,

  • Schitterende gedichten in het donker

    Op Instagram ging een filmpje rond van conducteur Robbert die positieve boodschappen verkondigt op het traject Amsterdam Utrecht. ‘Beste reizigers, een leven zonder liefde is als een landschap zonder zon. Daarom is het van belang van uzelf te houden. Ik wens u een geweldige dag.’ Het was zo’n dag dat ik overwoog een reis naar Amsterdam, en vandaar naar, nou ja, Utrecht te ondernemen. Zover was het met mij. Ik zocht compassie, gevleugelde woorden. Ik zocht naar poëzie. Maar ik moest de andere kant op, met de intercity richting Zwolle.

    Onderweg naar het station fietste een oudere, stevige vrouw met een hand aan haar capuchon tegen het afwaaien me tegemoet. Het was de vrouw met het gesloten gezicht die ik wel vaker door onze straat zag gaan. Terwijl ze worstelde tegen de wind, ik met wind in de rug over het trottoir ging, haar stevige benen de trappers verwoed neerdrukten, riep ze plots,‘Kut! Wat een rotweer’. Als van iemand in wier leven alles tegenzit, en dan ook nog dit stormachtige weer. Toen zag ze mij. Hoe haar gezicht zich weer sloot, zoals ik haar kende. 

    Er zijn van die dagen dat er met grote overgave wordt toegegeven aan ons eigen ongelukkig zijn. Dagen dat er een groot verlangen is naar schoonheid, naar relativering, naar in godsnaam, poëzie. Mocht alles zich vertalen naar poëzie om de draaglijkheid der dingen. Dichtregels op muren geschreven, in treincoupes, op winkeldeuren en melkpakken. Regels die de aandacht vragen, iets te vertellen hebben, zich in je hoofd nestelen als een jong vogeltje, dat op een dag uitvliegt. En wat Babs Gons over die overgave aan de ongelukkigheid dicht.

    ‘soms wil je gewoon je hoofd op de aarde leggen
     je vuist naar de hemel heffen
     de tranen laten komen en zeggen
     het is zeker omdat zwart, wit, vrouw
     dik, dun, te groot, te klein
     te lief, onaardig
     omdat ik leleijk, eerlijk
     direct, poëtisch, welbespraakt
     te zichtbaar, onzichtbaar
     kwetsbaar
     onbegrepen, geprezen
     arm, trots en confronterend ben?
     daarom zeker?’

    Op het beeldscherm in de intercity’s van de NS verschijnt sinds maanden een intrigerende boodschap. ‘Mensen die hun afval weggooien maken meer leuke dingen mee.’, (zonder komma). Een regel als een niet te kraken noot, hoe vaak ik het ook in me liet rond liet gaan, er kwam niets uit dat me een ‘aha’ gevoel gaf. Duidelijk is dat de NS wil dat afval in de daarvoor bestemde bakken terechtkomt. Maar van ‘ maakt meer leuke dingen mee’ kon ik niets maken. Ik dacht, zet er een dichter op. Wat is er mis met echte poëzie. Zoals deze regels van Willem Hussem, en dan op een scherm.

    ‘jij rijdt op een bruin paard
     ik op een wit
     eender is ons verlangen’ 

    Geef de leesmoedigen een tekst waaruit zich een betekenis vormt die het leven begrijpelijk maakt. Woorden die iets teweegbrengen, het schone verspreiden, de liefde. Ach, en wie om liefde en verlangen geeft, heeft aan de beginregels van ‘Honderd visjes’ van Floor Tinga genoeg om bij weg te mijmeren.

    ‘Het was vrijdag vijf over vijf.
    Ik zag hem op het schoolplein staan.
    Hij zwaaide en zei mijn naam.’

    Of deze van Bertus Aafjes.

    ‘soms keer ik plotseling om en kijk ik schichtig
    of iemand weet dat ik zo van je hou.’

    Allemaal te vinden in de Poëziekalender. Naast de vitamine pillen om de winter door te komen, ter versterking van de geest elke dag een gedicht (vooruit, voor het weekend een), om ontmoediging in moedigheid om te zetten. Het hele jaar door. Liever de liefde is de titel van deze prachtige poëzie scheurkalender. En wie heeft er niet liever de liefde?

     

    Poeziekalender 2025, Liever de liefde / samenstelling Mia Goes en Jos van Hest / beeld Willem Popelier / Plint

    Inge Meijer is een pseudoniem en schrijft over wat zich in de kantlijn van de literatuur begeeft.


    Ingrid Van der Graaf

    , , , , , , , ,

  • Zender en ontvanger

    Ik las ‘To be an artist, you need to exist in a world of silence’, van Louise Bourgeois. En dacht, ‘enkel in stilte kan ik bestaan’, jawel. Dat je deuren en ramen wilt sluiten voor elke indringer in welke vorm dan ook. Gister nog riep je dat je terugverlangt naar de huistelefoon, dat je weer brieven wilt schrijven in plaats van appjes lezen en beantwoorden (of niet). Denk een envelop op de deurmat, in handschrift (waaraan je de afzender al herkent) geadresseerd. Eerst maak je koffie, dan open je de brief. De stilte die daarbij hoort. En dat je een paar dagen later, als de inhoud van de brief in zijn geheel, (fietsend naar de super, ui snijdend, zien van een film, nachtje slapen), aan je ontsloten is, pak je pen en papier. Schrijf je terug.

    Dat ik het liefst in bed schrijf, weet enkel degene die (het is nog vroeg) net uit bed is gestapt. Het moment waarop er geen input is en de verbeelding zijn werk kan doen. Laptop op schoot, notities ernaast, wifi uit.

    Jan Hanlo had geen tafel. Dat weet ik uit een brief die hij schreef aan zijn uitgever Geert van Oorschot waarin het gaat over wespen en plastic lappen die moeilijk schoon te maken zijn. ‘Men zou ze plat op een grote tafel moeten leggen en afsponsen. Maar ik heb geen tafel….’. Ik zie Hanlo op de rand van zijn bed, (geen tafel, dan ook geen stoel) met pen en papier zijn notities maken.

    Wie schrijft is de zender, wie leest de ontvanger in wiens verbeelding een verhaal ontstaat. Beelden gevormd door dingen die je weet of denkt te weten.

    Ik las een boek waarin je kunt wonen, er is een huis, een kust, een groep vrienden. Daarin verandert het beeld van de persoon op het moment dat je de beschrijving leest. ‘Ze droeg een schort zonder bovenstuk. Aan het einde van de avond zat er niet één spatje op haar blouse, wat ik mateloos in haar bewonderde.’ Eerst zie ik een schort met band langs de nek, dan een schort tot haar middel. Wat haar een ander, completer persoon maakt dan ik me eerst verbeeldde. Beelden waarmee de schrijver speelt. En dat het er zo geschreven staat zoals het moet zijn.

    Ik zou het een gelaagd boek noemen als ik niet zo’n hekel aan de uitdrukking had. Een schrijversboek is het. Er worden aanzetten gegeven tot het schrijven van twee romans. Over onderwerpen waarover al door verteller Anna, een schrijfdocent die op zoek is naar de juiste weergave, werd geschreven. Ze wil recht doen aan het onderwerp, waar meerdere boeken voor nodig zijn. Steeds zoekend naar de juiste woorden, een constructie waarbinnen het zijn vorm vindt. Er zijn twee verhaallijnen. Het eerste speelt zich af in 2018, de tweede begint in 1996. Anna is beginnend schrijfdocent. Ze geeft een master schrijven aan vier twintigers, net als zij zelf. Ze worden vrienden, maar niet voor het leven, zoals je graag zou willen. Anna vindt een vriendin in de Amerikaanse Emily (die je weer doet denken aan Emily Dickinson, de schrijfster die geen vrienden had, haar omgeving was haar genoeg). Zo ook deze Emily, die relaties laat lopen, Anna teleurgesteld achterlatend. 

    Ik lees de notities die ik, op alweer zo’n vroege ochtend, maakte over het boek.
    ‘Om 5.45 uur wakker. G. ook. Ik ga thee zetten, hij maakt koffie. Om 6.30 uur zitten we rechtop in bed, thee en koffie bij de hand. We lezen. Hij in ‘Moeder doen van F. Starik, ik in Tot het glinstert van Kathy Mathys. Een geweldig goed schrijfster. Haar boek houdt me vast. Zie er een structuur in die ik zou willen gebruiken. Ook daarvoor lees ik. Om structuren te ontdekken.’
    Het is een groots verhaal dat hier verteld wordt. Een verhaal om in weg te kruipen, in mee te bewegen.

     

    Tot het glinstert / Kathy Mathys / 327 blz. / Ambo Anthos

    Inge Meijer is een pseudoniem en schrijft over wat zich in de kantlijn van de literatuur begeeft.

    Ingrid Van der Graaf

    , , , ,

  • Bilocatie

    Op een terras in Tilburg rust ik uit van mijn omzwervingen over de jaarlijkse boekenmarkt en lees een boek van Wim Daniëls dat ik zojuist gekocht heb. Hartje Helmond, een dichtbundel over mijn geboortestad. Ik waan me weer terug in Helmond en ik volg het spoor van Daniëls door de Heistraat, de Molenstraat en over de Steenweg waar ik zo vaak gelopen en gefietst heb. Als er ineens een jonge vrouw voor me staat om mijn bestelling op te nemen, antwoord ik automatisch in het dialect van mijn jeugd. Ik ben vergeten waar ik me bevind. Ze spert haar ogen wijd open en staart me aan alsof ik van Mars kom. Ze verstaat me niet, zegt ze. In één klap ben ik terug op het terras. Toe nou meid, we zijn nog steeds in Brabant en het Tilburgse dialect mag dan niet zo schurend zijn als het Helmonds, het is er niet zo vreemd aan hoor. Maar misschien is ze wat we in Brabant zo onvriendelijk ‘Hoog-Hollandse import’ noemen, van over de grote rivieren. Dus herhaal ik mijn verzoek in standaard Nederlands. Als ze mijn kopje koffie gebracht heeft, vraag ik me af of ik zojuist inderdaad lijfelijk op een andere plek was? Zou ik de gave van bilocatie gekregen hebben, alleen omdat ik een boek las? Het zou me niet verwonderen.

    Je kunt door te lezen Zeven jaar in Tibet doorbrengen, of een Omweg naar Santiago maken, je warmen aan Kampvuren langs den evenaar, je kunt Terug naar Oegstgeest, of met de Nachttrein naar Lissabon gaan. Je kunt de hele wereld zien zonder ook maar een stap te zetten. Niet alleen laat literatuur je reizen in de dimensie van ruimte, maar ook nog eens in tijd. De vraag die op het labeltje van een theezakje wel eens gesteld wordt, ‘in welke tijd zou je het liefste willen leven’, kun je alleen beantwoorden als je boeken over het verleden gelezen hebt en een idee hebt van hoe het leven toen geweest moet zijn. Of boeken in het genre sciencefiction, als je liever naar de toekomst reist. De wereld en alles daarbuiten ligt voor je open zonder dat je een stap hoeft te zetten. De dichter Daniël Billiet heeft dat zo mooi beschreven in zijn gedicht ‘Wat boeken doen’.

    ‘Ook de stoel kan niet meer
     blijven zitten.

     Zo woelen woorden
     zich los van de zinnen, vlammen
     op in mij, binden mij
     vleugels aan, zingen van de wereld
     in dit boek.

     Mijn lezen vreet de kamer
     leeg. Nu duurt nu geen ogenblik
     maar uren avonturen.

     Het raam barst open
     en voert mij, ontvoert mij
     naar de hele wereld buiten
     in mijn boek.’

    De kracht van literatuur brengt je naar andere landen, andere tijden, buiten jezelf. Ze bracht mij in ieder geval helemaal naar huis terug. De jonge vrouw komt mijn lege kopje halen en vraagt of alles naar wens was. Ik antwoord niet, ik knik alleen, wij spreken niet dezelfde taal. Ik ben niet eens meer aanwezig, ik ben allang weer weg.

     

    Uit: Moenie worry nie / Daniël Billiet (1999)

    Hettie Marzak is poëzierecensent, zij schrijft maandelijks een column voor Literair Nederland.

     

     

     

    Ingrid Van der Graaf

    , ,

  • Alles gebeurt tegelijkertijd

    Nu de wereld in een herhaling van zetten vervalt, er minder dan niets geleerd lijkt van het verleden, weet je niet waar te kijken. Zelfgenoegzame leiders die online hun gelijk halen, wil je de weg versperren. Spreeuwen vliegen schetterend op uit de meidoornhaag. Dat alles tegelijkertijd gebeurt. Terwijl de deurbel gaat, worden op de radio uitspraken van politici herhaald, overhandigt de postbode je een stapel platte dozen, stapt de buurman in zijn auto, verdwijnt de buurkat met gestrekte staart door een gat in de heg, zeg je lachend dankuwel. Denk, spreeuwen, deurbel, radio, meidoorn, politici, kat. Denk buurman, postbode, auto, heg. Denk klein en kijk naar een beeldessay van Mexicaanse kunstenaressen, samengesteld door Fernanda Ramos Mena getiteld, ‘Echo’s van een tijd / Die ontwricht / Aan het ontwrichten is / werd ontwricht’. Zie in de ontwrichting een mogelijkheid. Een reeks afbeeldingen met tekstregels, zie het als een poëtische oefening.

    Je loopt door het huis, een collega appt je dat de voorgenomen btw-verhoging op cultuur niet doorgaat. Je voelt je als een kind met huisarrest dat weer mag buitenspelen. Kijkt naar de opgekrulde kat op de bank, de toegeknepen ogen. Luistert naar de stem van Jimena Casas, ‘no estamos solos, estamos aquí’, op de website van Terras. En leest over een piramide die uit het wegdek steekt, hoe geschiedenis door de aardkorst heen puilt. 

    ‘Telkens als ik terug ben in Mexico’, schrijft Chloe Aridjis (vertaling Caroline Meijer), ‘valt me weer op hoeveel elementen uit het dagelijkse leven je kunt omschrijven als barok: onze zonsondergangen, onze keuken,onze vervuiling, onze corruptie.’ 

    Buiten reinigt een buurman met een hogedrukspuit zijn kant van de schutting.

    Lees Maricela Guerrero (vertaling Lisa Thunnissen), ‘Soms lijkt het knullig en klein om te zoeken naar een taal in bekende termen. / Het geeft moed om problemen te formuleren in inheemse en onbekende talen.’ Getiteld ‘De droom van elke cel’ in de betekenis van een ‘lege ruimte: als een blad dat kan worden beschreven.’

    Er is behoefte aan een verhaal, aan bladzijden omslaan, verder gaan.

    Over  die piramide in Mexico-stad. Het gebeurde in 1978, toen elektriciens een stuk weg openbraken om bedrading weg te werken, ‘stuitten ze op een loodzware, stenen schijf waarop Coyolxauhqui stond afgebeeld. Ze hadden de godin van de Maan gevonden, een belangrijke godin uit de Mexica-cultuur, die wij kennen van de Azteken.’, schrijft gastredacteur Bernke Klein Zandvoort (die sinds zeven jaar deels in Mexico woont), in haar inleiding. En hoe in Mexico verleden, heden en toekomst door elkaar lopen.

    Zoveel meer dat je lezen wilt. ‘Gradaties van bijziendheid’ van Andrea Chapela (vertaling Lies Doms):
    ’49. Wetende dat ik binnenkort op reis ga, pak ik het schrijven weer op. Ik lees Glass (Object Lessons) van John Garrison en bewonder zijn poging om glas te plaatsen binnen de kunst van het verleden en de verbeelding van de toekomst. (…)
    50. Mijn eerste dagen in Madrid gaan voorbij in een waas van de ergste jetlag van mijn leven. Het kost me een week om mijn aankomst te verwerken, mijn koffer uit te pakken en mijn nieuwe kamer op orde te brengen.’

    De hogedrukspuit van de buurman werkt de schutting met geweld tegen de grond (niet echt, maar het zou kunnen). De kat drukt zichzelf in het groene kussen van de bank. Je kunt niet alles lezen, maar dan toch van Gloria Gervitz (vertaling Bart Vonck) nog dit:

    ‘En mijn grootmoeder speelde altijd dezelfde sonate
    Een meisje eet een waterijsje op de zonovergoten straathoek
    Een man wacht op een vrachtwagen en leest de krant
    Het licht breekt
    En het wasgoed hangt in de zon. Ondoorgrondelijk is grootmoeders sonate
    Jij zie dat het zomer was. O, muziek’.

    Het leven in fragmenten. Maar denk niet dat citaten genoeg zijn om het geheel te bevatten. Het is een vleugje van iets goeds, iets dat gelezen moet worden. Werk van zesentwintig Mexicaanse of in Mexico wonende vrouwelijke auteurs (waaronder . Of, zoals Bernke Klein Zandvoort haar inleiding beëindigt: ‘(…) je mee te laten voeren door de scherpe, tedere, kolkende, rauwe en rouwende, zichzelf bekijkende taal – in de hoop dat tijdens het lezen elk woord bloem mag worden.’ Doe maar, kijk maar, lees maar. Verlaat Nederland voor even en zie de dingen in perspectief.

     

    Terras #26 Magia/No Magia


    Inge Meijer is een pseudoniem en schrijft over wat zich in de kantlijn van de literatuur begeeft.



     

     

    Ingrid Van der Graaf

    , , , , , , , , , , ,

  • Wat je niet weet

    De angst uit elkaars verhaal te verdwijnen, dat is waarom je keuzes maakt die als compromis dienen. Lang was ik bang uit elkaars verhaal te verdwijnen. Vroeger dus, waarmee ik gelijk maar aangeef dat ik al langer mee ga. Toen ik begin deze eeuw met de man naar Portugal verhuisde, was er een diepere gedachte dat alles daar beter zou gaan. Elkaar beter begrijpen, konden volgen enzo. Idee van liefde (alsof er een voorbeeld was waarbinnen wij pasten). In een ander land opnieuw beginnen, is een beetje als naar een eiland gaan. Afhankelijk zijn van de omgeving, dat de ander dingen doet die niet in jullie verhaal passen. Denk roken, dieren eten. Als je dit ontdekt, de ander daarop betrapt, ja dan. Het overkomt de vertelster in Dezelfde maan ook. Al gaat het hier om gebitsreiniging. Dat ze op een ochtend de badkamer binnenkomt waar hij zijn tanden flost, wat ze hem nooit eerder zag doen.

    ‘Ik kijk naar je terwijl je de draad tussen je tanden duwt en weer lostrekt. Het is alsof ik naar een onbekende kijk.’ Dan vraagt ze zich af, als om de boel te vergoelijken, ‘Misschien is het de eerste keer in je leven dat je flosdraad gebruikt. Dat zou iets verklaren. Maar nee, je doet het iedere dag, zeg je.’ En ‘Waarom weet ik daar niks van, van dat flossen, vraag ik.’ Zegt hij, ‘Omdat je ooit gezegd hebt dat het een smerig gezicht is. (…) daarom doe ik het wanneer jij het niet ziet.’ Wat gezien kan worden als een daad van liefde, is waar zij hem stiekem gedrag verwijt. Wat hij gelukkig met humor opvat, maar er is een toon gezet.

    Er zijn dingen die je liever niet weet. Dijkhuis schrijft ze op, ‘…van de meeste dingen die in de toekomst zullen plaatsvinden weten we niet dat ze al begonnen zijn te gebeuren. (…) Je zit er al middenin.’ Een gedachte die iets openbreekt, globalisering ten top. Hier krijg ik de neiging mijn gebied af te bakenen, kop in het zand enzo. Waarover zij weet te vertellen (‘Vertel me eens iets wat ik nog niet weet’) dat struisvogels hun kop niet in het zand steken. Dat ze er gewoon vandoor gaan als er iets aan de hand is. ‘En hard ook: een rennende struisvogel haalt zeventig kilometer per uur.’ Dus, is het bij problemen beter er vandoor te gaan (wil je je eigenheid behouden). Waar dit je ook zal  brengen. Naar een eiland bijvoorbeeld, zoals de schrijfster nadat haar relatie geëindigd is. Omdat ze dacht dat ze iemand was die geen kinderen wilde. ‘Ik had me voorgenomen nooit kinderen te willen. Ik zou schrijver worden. Schrijver en moeder tegelijk zijn, dat ging niet, was mijn overtuiging.’

    Dat je dingen denkt te weten, de ander denkt te kennen, jezelf te kennen. Daarover gaat Dezelfde maan. De onzekerheid als de keuze die je gemaakt hebt, begint te wankelen. Dat toch die andere weg begaan moet worden. ‘…als ik, jaren eerder al, besloten had toch kinderen te willen. Het moederschap. Een gezin. Wat was er dan van ons geworden? Van jou?’ De creatie van een andere verhaallijn. Wat als je het over kon doen, dat vraag ik me wel eens af. Welke keuze je dan zou maken. Zelfs als je iets buitensluit, blijft het bestaan. De mogelijkheid het toe te laten blijft. De eenzaamheid die dat tot gevolg heeft, die Dijkhuis ervaart op het eiland waar ze zich heeft teruggetrokken. Ze citeert Carl Jung (zo’n boek is het, auteurs en wetenschappers krijgen een plek in haar verhaal).

    Maar luister, dit dus: ‘…eenzaamheid wordt niet veroorzaakt door de afwezigheid van anderen, maar doordat je de dingen die echt belangrijk voor je zijn verzwijgt omdat ze ontoelaatbaar voor een ander zouden zijn.’ Hoe we onszelf niet laten kennen, en dat er nog zoveel is om te vertellen wat je nog niet weet. En weet, dit is een prachtig boek!

     

     

    Dezelfde maan / Dorien Dijkhuis / 123 blz. / Van Oorschot

    Inge Meijer is een pseudoniem. Zij schrijft over boeken als steunpilaren van het leven en over ontdekkingen in de marges van de literatuur.

    Ingrid Van der Graaf

    , , , ,

  • De deurmat van de buurman

    De Tsjechische film kwam in de jaren zestig met het werk van regisseurs als Miloš Forman, Věra Chytilová, Jan Němec, Jiří Menzel, Juraj Herz, František Vláčil en Vojtěch Jasný tot zo’n ongekende bloei, dat het bijna alles wat er daarvoor in Tsjecho-Slowakije werd gemaakt, naar de achtergrond drong waardoor we van hun voorgangers zelden of nooit iets te zien kregen.
    Een van die voorgangers was regisseur/scenarioschrijver/producent/cameraman en acteur Martin Frič, die tussen 1929 en 1968, het jaar van zijn overlijden, meer dan honderd speelfilms, korte films en documentaires maakte. ‘Als ik een paar dagen geen film heb gemaakt, voel ik me leeg,’ verklaarde hij. Bekende films van zijn hand zijn de literatuurverfilmingen De brave soldaat Schweik (1931, naar de roman van Jaroslav Hašek), De twaalf stoelen (1933, naar de roman van Ilf en Petrov) en Hordubal (1938, naar de roman van Karel Čapek) en Capek’s Tales (1947, gebaseerd op vijf misdaadverhalen van Čapek). 

    Fričs specialiteit was komedies. En een van die komedies, Valentin Dobrotivy (Valentin the Good), behoort tot mijn lievelingsfilms. De film zit boordevol grappen en vondsten en doet zo aan The Apartment denken, dat je je afvraagt of (de in Polen geboren) Billy Wilder Valentin the Good (1942) kende toen hij het  scenario voor The Apartment (1960) schreef. Beide films spelen in de arena van een streng hiërarchische verzekeringsmaatschappij en hebben een brave goedzak als protagonist. De rol van de kleine kantoorman die bij Wilder zo geweldig door Jack Lemmon wordt vertolkt, wordt bij Frič al net zo meesterlijk gespeeld door steracteur Oldřich Nový. 

    De openingsscène – het is vrijdagochtend en we bevinden ons in Praag op het kantoor van Verzekeringsmaatschappij Fortuna – bestaat uit vier stappen. 1) De algemeen directeur gaat een weekendje weg. Hij ontbiedt zijn adjunct en draagt hem op maandagmiddag de nieuwe polisvoorwaarden klaar te hebben.
    2) De adjunct ontbiedt het afdelingshoofd en draagt hem op de nieuwe voorwaarden maandagochtend klaar te hebben.
    3) Het afdelingshoofd ontbiedt de chef-de-bureau en draagt hem op de nieuwe voorwaarden zaterdag klaar te hebben.
    4) De chef-de-bureau draagt zijn medewerkers op de nieuwe voorwaarden nog diezelfde dag klaar te hebben, al moeten ze er tot ’s avonds laat voor overwerken.

    Welkom in de wereld van regisseur Martin Frič (1902-1968) en welkom in de wereld van Valentin Plavec.

    Valentin is een goedmoedige lobbes, die niemand iets kan weigeren en voortdurend het slachtoffer is van de practical jokes van zijn collega’s. Ditmaal maken ze het wel heel bont en loopt de grap finaal uit de hand. Valentin Plavec spaart om te kunnen trouwen en is berucht om zijn zuinigheid (hij veegt zijn voeten op de deurmat van de buurman). Dus wat is er leuker dan hem te laten geloven dat hij een miljoen heeft gewonnen in de loterij! Plavec trapt er met open ogen in, want behalve goedmoedig is hij ook goedgelovig. Hij gooit zijn zuinigheid overboord en begint met geld te smijten.

    Het is moeilijk voor te stellen dat Valentin the Good in première ging een paar weken na de aanslag op de beul van Praag, Reinhard Heydrich. Hoofdrolspeler Oldřich Nový overleefde het concentratiekamp, waarin hij belandde omdat hij weigerde te scheiden van zijn joodse vrouw die op haar beurt Theresienstadt overleefde, maar er voor de rest van haar leven door beschadigd was. Op de dag dat de Russische tanks Praag binnenreden, zou Frič een eind aan zijn leven hebben gemaakt. Maar andere bronnen betwisten dat en wijzen erop dat hij op het moment van de invasie al was opgenomen in het ziekenhuis, waar hij aan kanker stierf.

    Bij de onvolprezen webwinkel czechmovie.com kan de liefhebber van Tsjechische films zijn hart ophalen. Daar worden namelijk, naast heel veel meer, dertig van Martin Fričs films, waaronder Valentin Dobrotivy, aangeboden met Engelse ondertiteling.

     

     

    Hans Heesen is filmhuisdirecteur, docent Filmacademie Amsterdam en proza schrijver. Zijn derde roman verscheen bij uitgeverij IJzer,Tenminste voor een bepaalde tijd.

    Ingrid Van der Graaf

    , ,

  • Wim Brands tegenkomen

    Twaalf jaar geleden verhuisde je naar het dorp waar Wim Brands opgroeide. Dat hij opgroeide bij het bos van Voorstonden waar jij wandelde. Je hem daar opeens kunt zien lopen, als jongen. Je denkt zelfs de plek te weten waar hij een hut maakte om te schuilen. Er was altijd de behoefte aan een schuilplaats. Dat huize ‘Oldenhof’ aan de Buurtweg waaraan je gewoon voorbijfietste, het huis was waar hij zijn eerste gedichten schreef. Dat het nu, opnieuw geverfd, tuinmeubels op het erf nog de verlatenheid toont van zijn gedichten uit die tijd.

    Het is de weemoedigheid van de herfst. De aarde lijkt constant in tranen, heeft daar alle redenen toe. Ze druppen langs blad en stam. De grond bezaaid met bladeren van plataan en kastanje, als vochtige zakdoekjes neergelaten. Je liep op weg naar het dorp over de begraafplaats. Bij de achteruitgang kwam je Wim Brands tegen in een gedicht op een kleine vierkante steen. Het gaat over de grootvader op een bank tegen de muur van het huis, die altijd dezelfde kant opkeek, steeds een ander uitzicht had. Het was de gedenksteen van zijn vader. Je dacht dat hij het zelf daar had achtergelaten. Later meende je dat het een dorpsbewoner moet zijn geweest, dit gedicht overtypte, er een hoesje bij zocht en het daar achterliet voor de vader, de zoon.

    Zijn vader werkte in de papierfabriek in een dorp verderop, was ‘fabrieksarbeider’. Hoe Wim zich afkeerde van de man die steeds stuiptrekkend onderuitging. Soms denk je hem te zien, die zwijgende jongen op een fiets. Of denk je te weten in welke sloot zijn vader van zijn fiets donderde door een epileptische aanval. Je ziet de jongen die Brands toen was naast die sloot stilhouden, omkeren, wegfietsten. Hoe de herinnering daaraan hem met schaamte vervulde. Veel later schreef hij erover in een brief aan zichzelf. 

    ‘Beste Wim,
    Het is vandaag Hemelvaartsdag en ik moet opeens denken aan die Hemelvaart – lang voordat hij zelfmoord pleegde – waarop jij met je vader een fietstocht maakte. Jullie hadden een moeizame relatie, om het vriendelijk uit te drukken. De meeste dagen zeiden jullie niets tegen elkaar. Soms een grauw en een snauw, zoals je moeder het uitdrukte. (…) Je moeder riep voortdurend dat ze nooit had moeten trouwen met die man. (…) Tijdens die Hemelvaart fietste hij opeens in een sloot. Je reed achter hem, dus je had niet gezien welk grimassen zijn hersens op zijn gezicht toverden, anders had je wel geweten hoe laat het was. Je kon zijn gezicht lezen zoals je grootvader zijn tuin. Het was een moddersloot. Ondiep gelukkig, zodat hij niet kopje-onder ging. (…) Je zag dat hij niet kon verdrinken, je wist dat hij weer bij zou komen… en je besloot weg te fietsen. Je hebt daar nooit met iemand over gepraat. (…)’

    In die brief aan zichzelf heeft hij het ook over zijn dwangneuroses, hoe hij daaraan ontsnapte door te lezen, te schrijven en programma’s te maken. ‘- je was eigenlijk altijd aan het werk sinds je aan die slootkant snel weer op je fiets stapte.’ Hoe hij ontsnapte, maar toch niet helemaal. Brands lezen is vervoerd worden naar een bepaald evenwicht. Wat achteraf bezien het wankel evenwicht verbloemde.

    En soms kom ik hem nog tegen op Tiradeblog, zoals hier in: ‘Terugkomen’.

    ‘Terugkomen is niet hetzelfde als blijven.
     Staat op een muur onder de brug over de Singel, vlakbij het Amsterdamse centraal station,
    het is geschreven door Belle van Zuylen.
    Hoe vaak heb ik daar niet gefietst?
    Hoe kan het dat ik vanochtend voor het eerst die regel las?
    Ik weet wel dat ik hem graag zelf had geschreven. Een regel
    die somber kan stemmen maar ook vrolijk, het hangt er maar
    vanaf welke kant je op rijdt.’

    Dat alles dus afhangt van welke kant je op gaat.

     

    Wim Brands (1952-2016)

    Inge Meijer is een pseudoniem, ze schrijft wekelijks over haar lezende leven.

     

     

     

    Ingrid Van der Graaf

    , ,