Het in 2001 uitgegeven en later verramsjte boek De donkere kamer van Rachel Seiffert (1971) werd onlangs verfilmd door Cate Shortland (Somersault 2004). Shortland nam het tweede verhaal Lore uit het boek om te verfilmen. De naoorlogse ervaringen van Seifferts moeder, dochter van nazi ouders die na de oorlog werden opgepakt, zijn verwerkt in dit verhaal. Het variërende thema van het boek is ‘Wir haben es nicht gewusst.’
Lore wordt aangekondigd als roman maar in werkelijkheid gaat het om een bundeling van drie novellen, of zo men wil verhalen die tezamen een drieluik vormen. De verfilming van het middelste verhaal Lore, is een mooie aanleiding Seifferts debuut nogmaals onder de aandacht te brengen.
Met Lore, voorheen dus De donkere kamer, schreef Rachel Seiffert een oorlogsboek dat niet over de oorlog zelf gaat maar over de vragen die achteraf komen bovendrijven. Steiffert is een dochter van Duits/ Australische ouders en groeide op in Oxford. Als volwassene leefde zij enkele jaren als docent in Berlijn waar ze ontdekte dat de gevolgen van nazi-Duitsland anno 2000 nog steeds niet bespreekbaar zijn.
In Lore, worden de drie figuren Helmut, Lore en Micha uit de gelijknamige verhalen, centraal gesteld in het thema nazi-Duitsland en de gevolgen daarvan.
Helmut is in 1921 met een gebrek geboren waardoor zijn rechterarm niet hoger komt dan schouderhoogte (waardoor hij de Hitlergroet niet kan brengen) en kan tot zijn spijt niet actief meedoen aan de oorlog. Als fotograaf legt hij de komende en gaande vluchtelingenstroom van zijn stad vast. Foto’s die gewelddadigheden tegen de mensheid laten zien, vernietigt hij zo gauw ze ontwikkeld zijn. Wat hij door het oog van de camera nog kon aanzien, wordt schokkend, wanneer hij het plaatje in handen houdt. Helmut bracht de werkelijkheid in beeld maar wilde die niet zien.
Lore speelt in 1945 wanneer de Duitsers overwonnen zijn. Lores vader komt thuis van het front en wil zijn gezin onderbrengen bij een boerderij in de hoop daar veilig te zijn voor de Russen. Maar dan wordt haar vader gevangen genomen door de Russen en later haar moeder door de Amerikanen. De twaalfjarige Lore krijgt de opdracht van haar moeder met haar broertjes en zusjes vanuit Beieren naar haar oma in Hamburg te gaan.
‘Het is een niets-tijd tussen oorlog en vrede. Alsof je watertrapt. Of je je adem inhoudt tot de vogel wegvliegt. Weken verstrijken, de lente komt, winderig en blauw, en Lores dagen zijn lang en vormeloos.’
Wanneer op haar reis door een verslagen Duitsland langzaam de gruwelbeelden van de oorlog, door middel van concentratiekampfoto’s door de Amerikanen op bomen en huizen aangeplakt, zich aan haar opdringen, wil ze er niets van weten. Ze kan niet geloven dat haar ouders kennelijk hebben bijgedragen aan het uitmoorden van volkeren. Lore doet, ook wanneer ze ouder wordt, wat veel Duitsers in en na de oorlog deden: ontkennen en vergeten van een gruwelijke werkelijkheid uit zelfbescherming, waarna een bijna algehele gewenning van dit vergeten intrad.
In het laatste verhaal, Micha, gesitueerd in 1997 laat Seiffert zien wat het verleden (vandaar de oorspronkelijke titel The Dark Room) in zich verbergt, het heden een belemmering tot zelfreflectie vormt. Micha woont samen met Mina, geboren in Duitsland uit Turkse ouders. Volgens Mina’s vader is Duitsland racistisch. Mina voelt dat niet zo. Zij voelt zich eerst Duits en daarna pas Turks. Micha betrapt zich erop dat hij haar Turks-Duits vind. Hij vindt haar niet een (ras)echte Duitse en vraagt zich af waarom die gedachte hem stoort. Onlangs heeft Micha ontdekt dat zijn grootvader bij de Waffen –SS zat. Het verborgen leven van zijn grootvader houdt hem mateloos bezig. Met een onverschrokken verbetenheid onderzoekt hij het verleden van een man waarvan hij de lievelingskleinzoon was. Op een dag laat Mina Micha een film zien die door een collega in Israël is opgenomen. Het beeld van een oude man die in de camera kijkt en herinneringen ophaalt aan toen hij vóór de oorlog in Duitsland woonde. Daar was hij geboren en later uit verdreven. ‘Zijn familie was toen Duits, zegt hij. Duitsers die joden waren. Joden die Duitsers waren. Er was geen verbindingsstreepje tussen, geen lijn ertussen; geen begin van de ene, eind van de andere.’ Net zoals Mina Turks-Duits is of Duits-Turks. Micha voelt zich plaatsvervangend schuldig en is bang dat hij op zijn opa lijkt. Want ook zijn opa was een vriendelijke man. Maar evengoed in staat tot het plegen van gruwelijke daden. Micha wil zijn ogen niet sluiten voor het verleden van zijn opa. Hij zal de laatste steen boven halen om het verleden van zijn familie te reconstrueren. Waarbij hij zo geobsedeerd raakt dat hij zijn familiebanden op het spel zet en de gevolgen daarvan niet kan overzien. Waarmee het kringetje, op kleine schaal gezien, rond is, lijkt Seiffert hiermee te willen aantonen. Een verhaal over de gevolgen van menselijk handelen waarvan de betekenis pas achteraf duidelijk wordt.
Rachel Seiffert belicht de individuele ervaringen uit een omstreden verleden met een sterk inlevend vermogen. De beelden die zij oproept in vaak registrerende zinnen, dialogen waarin kortaf wordt gesproken, veroorzaken een verschuiving in de bestaande beeldvorming over de daders van de Tweede Wereldoorlog. In deze verhalen blijken daders evengoed slachtoffers te zijn. Nu het middendeel van de drieluik verfilmd is, dringt de noodzaak om over te gaan tot (her)lezen van deze indringende verhalen uit de tijd van nazi-Duitsland zich op. En vergeet niet, het boek was er eerder dan de film. Dus lees dat eerst, en ga dan naar de film.