De roman Verspreid over de aarde van de Japanse schrijfster Yoko Tawada (1960, Tokio) bestaat uit verschillende lagen, zoals veel boeken. Met dit verschil dat deze roman uitnodigt om dieper te graven dan je als lezer misschien gewend bent te doen.

De eerste laag bestaat uiteraard uit het verhaal zelf. Een dystopisch verhaal dat zich binnenkort afspeelt. Japan bestaat als land dan niet meer (ten gevolge van klimaatrampen?) en de taal die er werd gesproken is verloren gegaan. Al wordt het land niet met naam en toenaam genoemd, en heet het ‘het land van sushi’. De personages van dit boek gaan onder leiding van vluchtelinge Hiruko op zoek naar mensen die nog hun moedertaal spreken. Al was het er maar een. Maar ze gaan ook op zoek naar hun identiteit. Ze willen ze allebei behouden.

Wel mensenverhalen, geen landenverhalen

Ze zoeken bijvoorbeeld In Denemarken, waar Hiruko terecht is gekomen. Denemarken is officieel Groenland als territorium kwijtgeraakt; hoe actueel wil je het hebben? Knut, een van de nevenpersonages, is ook al in Zwitserland geweest om het Reto-Romaans te bestuderen. Maar ho: dat land bestaat toch nog gewoon? En het kanton waarin het wordt gesproken (Graubünden) ook? De verwarring slaat al snel toe bij de lezer en duurt gedurende de hele roman voort, wat ervoor zorgt dat het verhaal niet altijd even goed valt te volgen. De zoektocht voert ook naar bijvoorbeeld Oost-Duitsland – oké, dat bestaat als zodanig niet meer -, naar Trier en Arles, destijds Romeinse enclaves.

Het verhaal wordt rondom Hiruko telkens door verschillende personages verteld. Elk hoofdstuk heeft de naam van een van hen: Knut (student taalkunde), Hiruko zelf, Akash (een transvrouw), Nora, Tenzo/Nanoek (een Inuït uit Groenland die echter vaak voor Japanner wordt aangezien) en Susanoo. Hun verhalen mogen worden verteld, behalve die over de verdwenen landen zelf. Ook niet die over min of meer instabiele landen, zoals Noorwegen na de aanslagen door Anders Breivick in 2011.

Hiruko heeft een nieuwe, eigen taal ontwikkeld: Panska (pan = heel, ska = Skandinavië) die ze in Denemarken onderwijst aan vluchtelingenkinderen. De taal wordt verder verspreid over de aarde gesproken; de titel van het boek verwijst hiernaar. Taal als een Japanse koinobori (karpervlag), ‘als een wind waarin alle voorbijkomende landschappen door elkaar worden gemengd’.

De boodschap van het verhaal

Je zou het boek kunnen lezen als een aanklacht. Een aanklacht tegen de al dan niet vermeende teloorgang van culturen. Een aanklacht tegen de klimaat- en andere crises, zoals Tawada die al eerder in De laatste kinderen van Tokyo beschreef. Immers: Trier en Arles zijn als Romeinse enclaves ten onder gegaan en Latijn, de taal van de geleerden, is een dode taal. ‘Waar je je ook begaf in Trier, overal vond je overblijfselen: het amfitheater en de Basilica, badhuizen groot en klein, de Romeinse brug over de Moezel, de Porta Nigra, noem maar op.’

Een rijk land als Denemarken met het autonome Groenland moet op zijn tellen passen, net als het aan Rusland grenzende Noorwegen. Japan (‘het land van sushi’) is een klinkend voorbeeld: na de Tweede Wereldoorlog begon het ermee dat het de overzeese gebieden kwijtraakte. Ook nu staat de economie er niet florissant voor.

Het is gelijk een karpervlag: het ene moment flappert zij trots in de wind, het volgende moment hangt zij slap en doet alsof ze dood is. Het ene moment bestaat een land, het volgende niet meer en is je paspoort ongeldig en kun je – zoals Tenzo/Nanoek – nergens heen, hoewel zijn Inuïtcultuur zich ver uitspreidt, ‘over de grenzen van Canada, Alaska, Rusland en Groenland heen’. Het ene moment kun je vliegen, het andere moment niet, zoals na de aanslagen in Noorwegen of een vulkaanuitbarsting op IJsland, zodat het umami-festival in Trier geen doorgang kan vinden.
De Deense premier Mette Frederiksen zei: ‘De oude wereldorde zal niet terugkeren. Een Europa dat zichzelf niet wil en kan verdedigen zal op een bepaald punt sterven.’ Daar lijkt dit boek van Tawada op te wijzen.

De stilistische laag

Tot slot de stilistische laag van de zoals gezegd dystopische roman. Geen realistische of naturalistische, maar een modernistische die onder de laag van het realisme wil reiken, daar waar werkelijkheid en fantasie, virtuele wereld en bestaande wereld, heden, verleden en toekomst, levende en dode talen, en wat daarin kan worden uitgedrukt elkaar emotioneel raken.

Misschien is het daarom dat de stem van alle personages weinig van elkaar verschilt; personages die zich uiten in uiteenlopende taalregisters is dan ook misschien eerder kenmerkend voor een klassieke roman. En dat is dit boek zeker niet. Voor wie er zijn tanden in wil zetten en daarbij wil doorzetten wordt grotendeels, op wat verwarring oproepende en minder boeiende passages na, beloond.