Literair Nederland

Het weekend van 24 en 25 september was een weekend vol (inter)nationaal literair talent, dichters, spoken word-artiesten, boekverfilmingen en singer-songwriters. Het was het weekend van het Geen Daden Maar Woorden Festival. Charlotte Out bezocht voor Literair Nederland een van de weekenddagen en bracht verslag uit.

Poetry Circle 010
‘’Mogen we nog op het schip?’’ wordt er geroepen, terwijl we over het metalen bruggetje naar het schip denderen. Aan boord van het Nieuwe Luxor Spido Schip staan mensen  hoopvol naar de kade te kijken, wachtend om aan boord te gaan. Ik wurm mij door de menigte heen en kijk naar het schip. Nadat we het schip horen zoemen, zuchten en voelen trillen, klinkt de melodie van een dwarsfluit. Achter ons is  Gary Mendes verschenen, de leider van spoken word gezelschap Poetry Circle 010. Met zijn enthousiasme en zijn melancholische dwarsfluit wint hij direct onze aandacht. ‘’Wie van jullie is er wel eens op een schip geweest?’’ vraagt hij. Meer dan helft van de mensen steekt hun hand op. ‘’Maar ik wil wedden dat jullie nog nooit op een poëzieschip zijn geweest,’’ zegt Mendes mysterieus. Hij loopt het schip binnen en verdwijnt. Een jonge, mooie vrouw in een witte jurk verschijnt. ‘’Vlucht, vlucht!’’ roept Chery van Dale, terwijl ze ons doordringend aankijkt. De ironie ontgaat mij niet als we juist naar binnen lopen, benieuwd naar wat ons te wachten staat.

Langs de muren van het schip staan stoelen, waar we plaatsnemen. Vier jonge dichters kijken ons aan – Gary Mendes, Chery van Dale, Neusa Gomez en Bjorn Ivan Cameron. Samen zingend, elkaar aanvullend ,vertellen ze een verhaal. Het is een intiem en persoonlijk verhaal over hen zelf en hun voorvaderen.

Neusa Gomez kruipt in de huid van een slavin en vertelt dat haar meester haar dagelijks verkracht. Als ze zich verzet, geselt hij haar zoontje. Haar zoontje kan niet nog een geseling aan, dan zal het zijn dood worden. Chery van Dale, met haar blanke huid,  kijkt naar Gomez. Haar grootmoeder heeft dezelfde verschrikkingen meegemaakt. Bjorn Ivan Cameron vertelt over zijn opvoeding in de jungle, waar ze ‘’de taal van de Aarde spraken’’. Toen hij in de westerse wereld werd geplaatst voelde hij zich vervreemd. Hij vond  geen woorden voor wat hij meemaakte in zijn nieuwe leven, alles was hem onbekend. De dichters draaien zich naar het publiek. ‘’Dit is niet mijn taal,’’ spreken ze tegelijk. De woorden donderen door de zaal. Ze vertellen over hun verlangen naar hun moederland. Maar het verlangen naar huis lijkt even sterk als het besef dat het niet mogelijk is. Zelfs voor Van Dale in de huid van de slavin. Ze trouwt met een man die haar pooier wordt. ‘’Ik ben dankbaar, toch,’’ zegt ze monotoon, terwijl ze vanachter ‘’haar’’ raam en met lege blik in haar ogen naar ons kijkt.

De woorden, de blikken, de stemmen – het snijdt door de zaal en ontroert. ‘’Wat is gebeurd mag niet worden vergeten’, zegt Gomez krachtig. ‘’We vragen jullie om te luisteren.’’ Het is even stil. Dan begint het publiek te applaudisseren. De dichters glimlachen stralend en buigen. Direct worden ze omhelst en liefdevol begroet door intimi. Mendes schudt mij de hand. Ik moet er even van bijkomen.

Toekomst Literatuur, gepresenteerd door WORM.

In  Verhalenhuis Belvédère is het contrast met de voorstelling van Poetry Circle 010 groot. Het is een stijlvol, maar tuttig café, gevuld met vooral vijftig-plussers. Toekomstliteratuur? Ach nee, het programma is uitgelopen. Voor ons staat een vrouw aan de hand van een Powerpoint presentatie Nederlandse literatuur te vergelijken. Het doet mij sterk denken aan de lessen Nederlands op de middelbare school. Ik luister, maar voel me onrustig worden. Na een kwartier is de presentatie klaar. Na een kort applaus gaat het direct door naar het volgende onderdeel: Toekomst Literatuur.

Abdelkader Benali vertelt over de populaire Amerikaanse roman Tacqacore, geschreven door een westerling die zich tot de islam  bekeerde. Benali vertaalde deze roman en schreef de inleiding. Hij leest voor. Een verhaal over een groepje punkmoslims uit New York die zich in hun bestaan zo veel mogelijk volgens de Koran leven. Hij trekt de vergelijking met een punkbeweging : deze jongeren zijn rebellen door zich in de wereld van de zonde te storten in een leven volgens strikte religieuze regels.

De tweede schrijver is een jonge man met krullen en een vlinderdas: ‘’De reïncarnatie van Boris Vian’’. Hij leest een passage voor uit zijn boek. ‘’Ik begin op pagina 24. U heeft niets gemist.’’ Het publiek moet lachen. Het boek is een komisch verhaal dat bol staat van details, waardoor de jonge man af en toe over zijn eigen woorden struikelt. Hij vertelt over een egoïstische, onsympathieke dokter met een passie voor modelvliegtuigjes. Als hij ziet dat een zuster een stoel op een ziekenhuisbed heeft gezet om makkelijker de vloer te kunnen schoonmaken, vraagt hij: ‘’Wat mankeert die stoel?’ Als de zuster gekscherend meent dat de stoel ziek is, vraagt hij haar de temperatuur op te nemen van deze nieuwe patiënt. Mijn metgezel krijgt zo de slappe lach dat hij even naar buiten moet gaan. De jongeman kijkt grijnzend het publiek in. De rest van het verhaal borduurt voort op de zieke stoel, die steeds meer de rol van patiënt in al zijn facetten krijgt – een andere patiënt heeft zelfs last van het krakende geluid dat zijn nieuwe kamergenoot ’s nachts voortdurend maakt.

Kluizenaar

De derde spreker Raoul Goudvis, steekt meteen van wal. Met zijn droge humor en herkenbare situaties windt hij het publiek om zijn vinger. Hij vertelt over een kluizenaar die na tien jaar sociale isolatie een nieuw bestaan wil opbouwen zonder moderne apparatuur. Hij wil anderen inspireren hetzelfde te doen. Het verhaal begint als hij zijn eigen moderne apparatuur in de fik steekt en er naakt bij gaat dansen. Vervolgens begroet hij de buurvrouw, die hem de oren van het hoofd praat. ‘’We dachten dat je dood was, je was niet op Facebook, niet op Twitter…’’ ratelt ze, en ze complimenteert hem met zijn gespierde lichaam. Aan het eind loopt hij de wijde wereld in om zijn boodschap te verkondigen.

De laatste spreker is, onder de verhalenvertellers, de kers op de taart. Joost Vandencasteele beschrijft in sprongen van twee jaar het leven van Bella, die in een distopische toekomst leeft. Als vierjarig meisje ziet ze haattweets op borden op straat, zodat burgers niet meer zo snel zullen schrikken van haatdragende teksten. Als zesjarige slikt Bella uit verveling een pil die wordt gebruikt door ouders om hun lastige kinderen aan te pakken: een pil waardoor ze in een angstaanjagende trip terechtkomt en ze haar gebit verbrijzeld door op het asfalt te kauwen op straat. Bella is niet onder de indruk. De pillen voor pubers, die zijn pas eng! De Vlaming deelt zijn zwartste, meest absurde situaties in het leven van Bella, eindigend met een korte passage over twee kleuterklassen die elkaar dagelijks uitmoorden. ‘’Na een paar uur oorlog mogen ze kiezen – een dutje doen, of oorlog. Het is meestal om het even,’’ vertelt Joost. ‘’Maar het zijn altijd dezelfden die door gaan!’’ voegt hij er vrolijk aan toe. Een beetje ongemakkelijk is het wel – mag je hier om lachen? Het publiek lacht zo nu en dan, maar is vooral stil. Aan het einde krijgt Vandencasteele een groot applaus.

Een verrassende en veelzijdige avond. Enerzijds het serieuze spoken word toneelstuk op het schip door Poetry Circle 010, waarbij het publiek werd ondergedompeld in de verlangens en pijn van de voorvaderen van de multiculturele groep dichters. Anderzijds de hilarische, veelal bizarre verhalen in Verhalenhuis Belvédère. Hoewel de interactie met het publiek bij Toekomst Literatuurhier gemist werd, heb ik geweldig genoten. Geen Daden Maar Woorden? Ik zeg: ‘een woordfestival met daadkracht.’

Foto Marco de Swart

Literair Nederland was erbij

Zondag 28 augustus openden de uitgeverijen Lebowski en Podium het nieuwe literaire seizoen met de tweede editie van Überamstel. Dit maal in Nessst, een voormalige fabriekshal van de Kauwgomballenfabriek. Of de eerste editie geëvenaard werd blijft een vraag, dat er enkele opmerkelijke publicaties op het punt van verschijnen staan, is een feit. Casper van der Veen was aanwezig en deed er verslag van.

Hoewel de dag vooral warm en gemoedelijk weer kende, zette er nu en dan een fikse windvlaag op bij de tweede editie van het literaire festival Überamstel, die het tentje waaronder de sprekers optraden dreigend deed schudden. Het weer sloot daarmee aan op het programma, dat aangenaam en gemoedelijk verliep – met een enkele stormachtige uitschieter. Onder meer Ilja Leonard Pfeijffer, Erik Jan Harmens, Mick Johan, Kartin Bruers, Elvis Peeters, Ivo Victoria en Jonah Falke lazen voor uit net gepubliceerd dan wel nog te verschijnen werk.

Opener op de wisselvallige zondagmiddag bij café Nessst was Kluun, die voorlas uit zijn langverwachte roman DJ, waaraan hij jaren werkte en waarvan de publicatie al herhaaldelijk was opgeschort. Aan het woord komt de schrijver zelf, die na zijn echtscheiding een gesprek met zijn financieel adviseur heeft. Uit het leven gegrepen waarschijnlijk, aangezien Kluun zelf door een scheiding een flink deel van zijn vermogen in rook zag opgaan.

Wrokkig oogt hij niet tijdens het voorlezen, hoewel ook niet bijster enthousiast. In pretentieloze zinnen doorspekt met tragische humor, horen we hoe de financieel adviseur Kluun afraadt zijn huidige levensstijl voort te zetten. Wat vaker thuis koken, wat minder dure wijnen. “U had een vermogen en nu hebt u een buffertje”, zegt de adviseur. Hierop grijpt de hoofdpersoon elke klus en optreden aan die hij krijgen kan, wat leidt tot enkele geestige situaties. Het door Kluun voorgelezen fragment belooft veel goeds voor de rest van de roman, die volgens de schrijver inmiddels ‘ein-de-lijk’ af is. Hoewel? “Vrijwel” dan.

Het eerste deel van de middag werd energiek aan elkaar gebabbeld door cabaretière Karin Bruers, die de jonge (bouwjaar 1992) historicus Felix Klos interviewde. Klos heeft voor zijn leeftijd een imposant cv: magna cum laude afgestudeerd in de politicologie aan Middlebury College in het Amerikaanse Vermont, waar hij ook speeches schreef voor de Democratische senator Bernie Sanders. In Nederland schreef hij aan beleidsstukken van D66 en eerder dit jaar verscheen van zijn hand een boek over Winston Churchills campagne voor een verenigd Europa.

Dan komt de Brexit ter sprake. Klos legt uit dat we de keuze die de Britten gemaakt hebben serieus moeten nemen, zonder toe te geven aan de intolerante sentimenten die hierachter zitten. De historicus spreekt van de “tirannie van de directe democratie”, waarbij een minderheid van de bevolking (namelijk zij die gingen stemmen én voor een vertrek uit de EU kozen) een constitutionele crisis kunnen veroorzaken. Klos legt uit hoe de opkomst van populistische en extreemrechtse politici bestreden moet worden: moderne mainstream politici moeten zelf een positief en helder verhaal vertellen in plaats van alleen maar te reageren op extreemrechtse aanvallen. Oftewel de EU en democratie als gunstige zaken verdedigen die burgers veel hebben opgeleverd, in plaats van alleen maar zeggen dat er simpelweg geen alternatief is. Verstandige en goed onderbouwde argumenten van een schrijver van wie we hopelijk nog meer zullen horen.

Het eerste gedeelte werd overdonderend afgesloten door het dichtersduo Erik Jan Harmens en Ilja Leonard Pfeijffer, die twee gedichten voorlazen uit hun onlangs verschenen Duetten. De gedichten zijn ontstaan uit een mailwisseling en strofe om strofe geschreven. Het resultaat: harde, geëngageerde poëzie, in lijn met het Manifest voor een riskante literatuur dat het tweetal alweer acht jaar geleden in Trouw publiceerde.

En niet alleen de woorden zijn recht voor z’n raap, beide dichters dragen ook met energie, vuur en een nauwelijks verhulde woede voor. “Excuses, ik liet mij even gaan”, verontschuldigt Pfeijffer zich zelfs na de eerste voordracht van een gedicht over terrorisme en het “heilig groeimodel” van de economie, waaruit de volgende regels komen:

Als onze Leitkultur niet veel meer

is dan de verplichting tot debiel geconsumeer

snap ik wel dat iemand maait met zijn geweer

schiet maar, het gaat niet meer

Ook het overwonnen (maar blijkbaar toch gemiste) alcoholisme waar beide mannen al eerder over schreven, passeert de revue. Pfeijffer die onwennig omgaat met “zijn vaste koers” en Harmens die zegt “er is alleen maar tijd / als messen die prikken in je nuchterheid”. Besloten wordt met een tirade tegen gepeupel dat beschuldigend wordt toegesproken: “Ze hebben hun gewoonheid nergens op bevochten.” Als de bundel half zo goed is als het optreden, wordt het zeker een must read.

Na de eerste pauze interviewt journalist Sander Donkers Golden Earring-frontman Barry Hay over zijn biografie van de rockster. Hay geeft toe dat hij tijdens het schrijfproces enorm veel moeite had met het “soul searching en dingen opbiechten” dat hij door de vragen van Donkers moest doen. Toen het boek af was, was Hay wel tevreden, maar toch was het “alsof je leest over iemand anders”. Enkele anekdotes over de tours van Golden Earring door de VS, waarbij zelfs KISS een keer in hun voorprogramma stond, maken nieuwsgierig naar de biografie van dit veelbewogen leven.

Heel anders is dan de voordracht van Karin Bruers, die een boek schreef over haar dementerende moeder die zij in huis nam. In het begin valt de verwarring nog mee en gaat Bruers (of in het boek: Anna) nog met haar in discussie als ze onzin of uit de lucht gegrepen beschuldigingen uitkraamt. Maar later “waait ze maar mee, want ik verloor ieder gesprek”. De aftakeling van de moeder leidt tot schrijnende, pijnlijke situaties. Een oude vrouw die haar dochter niet meer herkent en die zich opsluit op een badkamer “en er pas uit kwam toen ik vijftig euro onder de deur door schoof”. Die professionele zorg en dagbesteding afwijst. Maar hoe schrijnend ook, Bruers draagt de tekst op humoristische wijze voor – als ware het een van haar cabaretshows. Een no-nonsens tragikomisch en autobiografisch verhaal. Hongerzomer verschijnt in november.

Tijdens het laatste deel van de middag vertelt Ronald Giphart over zijn roman Lieve, die volgens de website van uitgeverij Podium nog deze maand wordt verwacht. Het boek ontstond per toeval, toen Giphart op vakantie door zijn leesboeken heen was en uit verveling wat begon te typen. Toen hij een jaar later de tekst terugvond, ging hij er weer aan zitten. Dit resulteerde uiteindelijk in Lieve.

Een belangrijke term in het boek is candaulisme, aldus Giphart. “Weet iemand wat dat is?”, vraagt de auteur. Stilte. “Dat zijn mannen die er opgewonden van worden om te zien hoe hun vrouw seks met een ander heeft.” Aha. Een echt Giphart-boek dus, waar seksualiteit en bijzondere vrouwen nooit ver weg zijn. Het boek gaat over een regisseur die een relatie heeft met een getalenteerde actrice. Wanneer laatstgenoemde door een ongeluk om het leven komt, maakt de regisseur een film over haar leven.

De inspiratie voor het boek was ook allerminst gewoon. Giphart hoorde over twee acteurs die naakt onder een deken lagen om een intieme filmscène op te nemen. Vervolgens trad een technisch probleem op. Het beeld van de man en vrouw die onder de dekens liggen te wachten terwijl een hele crew om ze heen probeert een defect te fiksen, dat was samen met candaulisme hetgeen dat tot Lieve leidde.

Hiermee kwam een boeiende literaire middag ten einde bij Nessst, waar veel voordrachten van net verschenen of nog te verschijnen werk, nieuwsgierig en ongeduldig maakt. Met alvast genoeg materiaal voor op het verlanglijstje voor de feestdagen aan het einde van dit jaar.